Bồi dưỡng TX 2017 - Module THPT 12 - Khắc phục trạng thái tâm lí căng thẳng trong học tập của học sinh THPT

Nội dung tài liệu: Bồi dưỡng TX 2017 - Module THPT 12 - Khắc phục trạng thái tâm lí căng thẳng trong học tập của học sinh THPT

1. NGUYỄN QUANG UẨN PHẠM THANH BÌNH MODULE THPT 12 Kh¾c phôc tr¹ng th¸i t©m lÝ c¨ng th¼ng trong häc tËp cña häc sinh trung häc phæ th«ng | 83
2. A. GIỚI THIỆU TỔNG QUAN Cùng vi s phát trin mnh m ca khoa hc, s bùng n v thông tin làm ni dung hc tp ca hc sinh ngày càng tr nên a dng, phong phú, phc tp và nhiu chiu tác ng. Bc sang la tui hc sinh THPT, hot ng ca các em c m rng, a dng hn. Vì vy vai trò, v trí xã hi ca các em không ch c m rng v s lng, phm vi mà còn bin i c v cht lng. Ngoài ra, hng ngày các em phi áp ng rt nhiu yêu cu ca cuc sng i vi la tui mi (thanh niên). Trong hc tp, giáo viên t ra nhng yêu cu i vi các em cao hn, gii quyt các nhim v hc tp c lp, t giác hn. n cui cp, hc sinh hc tp không ch vì mc ích áp ng nhu cu hiu bit, yêu cu ca nhim v hc tp mà còn áp ng nhim v c trng ca la tui này là chn ngh. Vi s nng ng ca tui tr, nhit huyt ca thanh niên mi ln, vi các yêu cu ngày mt cao ca xã hi i vi h, hc sinh trung hc ph thông không th tránh khi nhng áp lc nng n tác ng t nhiu phía n quá trình hc tp ca các em làm cho các em nhiu lúc cm thy cng thng, mt mi và có khi còn chán nn vi vic hc tp ca mình. Do vy, hin tng stress luôn luôn ny sinh trong quá trình hc tp. Module này s làm rõ khái nim v cng thng tâm lí (stress) trong hc tp; c im, phân loi stress trong hc tp ca hc sinh THPT; các nguyên nhân gây ra stress và nh hng ca stress n hc tp ca hc sinh; mt s phng pháp, k thut và nhng tr giúp hp lí giúp hc sinh ng phó vi stress trong hc tp. ây cng là mt trong nhng ni dung nhà trng THPT h tr hc sinh hng n s phát trin và hoàn thin nhân cách cho các em. Module gm nhng ni dung sau: — Khái quát chung v cng thng tâm lí (stress) nói chung và cng thng tâm lí trong hc tp: khái nim, nguyên nhân và nh hng ca stress n hc tp ca hc sinh THPT. — Biu hin và mc stress trong hc tp ca hc sinh THPT. — Phng pháp và k nng ng phó vi stress trong hc tp. Các phng pháp h tr tâm lí cho hc sinh phát hin và ng phó vi stress trong hc tp ca hc sinh THPT. 84 | MODULE THPT 12
3. B. MỤC TIÊU 1. Kin thc — Phân tích c các khái nim c bn: cng thng tâm lí; cng thng tâm lí trong hc tp; các biu hin, các loi, nguyên nhân và nh hng ca stress n hc tp ca hc sinh THPT. — Nm c các phng pháp nhn bit các biu hin ca cng thng tâm lí trong hc tp ca hc sinh THPT. — Nm c các phng pháp, các k nng h tr tâm lí giúp hc sinh ng phó vi stress trong hc tp 2. K nng — Vn dng c các kin thc v stress trong hc tp nhn bit c các biu hin ca stress tiêu cc trong hc tp ca hc sinh THPT. — Vn dng các phng pháp, k nng h tr hc sinh ng phó vi stress trong hc tp. 3. Thái Có thái úng n trong vic phát hin, phòng chng và ng phó vi stress trong hc tp, rèn luyn các hành vi phát hin, phòng chng và ng phó vi stress trong hc tp KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 85
4. C. NỘI DUNG Nội dung 1 KHÁI QUÁT CHUNG V CNG THNG TÂM LÍ (STRESS) VÀ CNG THNG TÂM LÍ TRONG HC TP (5 tit) I. MC TIÊU 1. Kin thc Phân tích c các khái nim c bn: cng thng tâm lí (stress), stress tâm lí trong hc tp, phân loi, nguyên nhân và nh hng stress trong hc tp ca hc sinh THPT. 2. K nng Vn dng c các kin thc v stress và stress trong hc tp lí gii nguyên nhân và nhng nh hng ca stress n kt qu hc tp ca hc sinh THPT. 3. Thái Có thái úng n i vi stress trong hc tp và nhng nh hng ca nó i vi kt qu hc tp. II. IU KIN CN THIT THC HIN NI DUNG — Tài liu tham kho: 1. Phm Thanh Bình, Stress trong hc tp ca hc sinh THPT, Lun vn thc s Tâm lí hc, HSP Hà Ni, 2005. 2. Thùy Chi — Ngc Mai, Cách gim stress tt nht (Biên dch theo Judith Lazanus), NXB Vn hoá Thông tin Hà Ni, 2001. 3. Phan Vn Duyt, Hc thuyt ca Hans Selye vi các quan nim v thích nghi, Chng trình khoa hc công ngh cp nhà nc KX — 07, 1998. 4. Trn Th Thu Hà — Nguyn Th Thiên Hng, Ngh thut gim thiu stress (Biên dch theo Robert Heller), NXB Vn hoá Thông tin Hà Ni, 2004. 5. Phan Th Mai Hng, Cách ng phó vi tr v thành niên có hoàn cnh khó khn, NXB Khoa hc Xã hi, Hà Ni, 2007. 86 | MODULE THPT 12
5. 6. Phm Th Thanh Hng, Stress trong hc tp ca sinh viên, Lun vn thc s Tâm lí hc, HSP Hà Ni, 2003. 7. ng Phng Kit, Stress và i sng, NXB Khoa hc Xã hi, Hà Ni, 1998. — Các tài liu hc tp khác: H thng các bài tp thc hành, câu hi ôn tp, tình hung tho lun cho ch , s . IV. CÁC HOT NG Ni dung này có ba hot ng: — Hot ng 1: Làm quen vi khái nim stress và stress trong hc tp. — Hot ng 2: Phân tích các loi stress và stress trong hc tp. — Hot ng 3: Xác nh nhng nh hng ca stress n hc tp ca hc sinh THPT. HOT NG 1: Làm quen vi khái nim stress và stress trong hc tp. 1. Thông tin 1.1. Khái nim chung v stress 1.1.1. Khái nim v stress Stress trong ting Anh có ngha là nhn mnh. Thut ng này còn c dùng trong Vt lí hc ch sc nén mà vt liu phi chu. Thut ng stress c W. Cannon s dng ln u tiên trong sinh lí hc vào nm 1914. Tuy nhiên, ngi có công lao ln trong vic nghiên cu v stress trong sinh lí hc là Hans Selye, ngi Canada. Ông là ngi nghiên cu khá h thng v stress. Nm 1936, thut ng stress c ông cp trong các công trình nghiên cu ca mình mô t hi chng ca quá trình thích nghi vi mi loi bnh tt. Trong các công trình sau này, H. Selye có cách gii thích khác nhau v stress. Trong mt s công trình ca mình, ông ã nhn mnh: “Stress có tính cht tng hp ch không phi th hin trong mt trng thái phn ng không c hiu ca c th vi bt kì tín hiu nào”. Sau ó, ông li quan nim rng: “Stress là nhp sng luôn luôn có mt bt kì thi im nào trong s tn ti ca chúng ta. Mt tác ng bt kì ti mt c quan nào ó u gây ra stress. Stress không phi lúc nào KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 87
6. cng là kt qu ca s tn thng, ngc li có hai loi stress khác nhau, i lp nhau: stress bình thng kho mnh là eustress, stress c hi hay còn gi là stress tiêu cc là dystress” . Tác gi Tô Nh Khuê cho rng:“Stress tâm lí chính là phn ng không c hiu xy ra mt cách chung khp, do các yu t có hi v tâm lí xut hin trong các tình hung mà con ngi ch quan thy là bt li hoc ri ro. ây vai trò quyt nh không ch yu do tác nhân kích thích mà do s ánh giá ch quan v các nhân t ó”. Trong khái nim này ã th hin c vai trò ca yu t nhn thc và thái ca con ngi i vi stress. ây, ch yu tác gi nhìn khía cnh tiêu cc ca stress. V phng din Tâm lí hc, có th hiu Stress là s cng thng v tâm lí và sinh lí mà con ngi tri qua trong hot ng, trong cuc sng. 1.1.2. Ngun gc gây ra stress Có nhiu cn nguyên dn n stress. Các nhà khoa hc cho rng, stress có tính cht tích t, trng din, ngm ngm nên nó xut hin thì cn phi kim soát và gii to chúng, nu không nhng tác ng nh nht hàng ngày s c dn nén và khi bùng phát nó s gây ra nhng tác hi không nh. Nhà tâm lí hc ngi M R. Ladarut khi nhn mnh tình trng này ã trích trong tác phm ca T. Bucôpxki: “Không phi nhng iu xy ra cc kì nghiêm trng nào y ã làm cho con ngi vào nhà thng iên mà là mt chui nhng bi kch nh nht, không dt. Tránh cho con ngi thoát khi nhng gánh nng ca nhng khó chu tn công h hng ngày là nhim v chính ca vic iu hoà thn kinh. Vic to ra hoàn cnh hoàn toàn “vô trùng” i vi các tác nhân n iu cho con ngi qu tht là mt nhim v thc t không làm c. Tuy nhiên, có th y lùi chúng bng nhng kích thích có chn lc thì hoàn toàn có th làm c” . Theo tác gi Võ Vn Bn, có th phân chia ngun gc gây ra stress nh sau: * Ngun gc t môi trng bên ngoài: — Ngun gc t cuc sng gia ình: nhng tác nhân gây stress t phía gia ình thng gp nht trong nhng tác nhân gây ra stress. ó là nhng vn có liên quan n yu t kinh t và tình cm; nhng kì vng ca 88 | MODULE THPT 12
7. nhng ngi trong gia ình i vi mi thành viên nhng yu t này thng phi hp vi nhau tác ng rt mnh m n cuc sng, sinh hot, nhn thc, tình cm và hành vi ca các thành viên trong cuc sng gia ình cng nh hot ng ngoài xã hi. — Ngun gc t môi trng xã hi: ó là nhng yu t liên quan n môi trng sng, hc tp và làm vic và nhng mi quan h, ng x xã hi, tâm lí — xã hi, trong ó ch th tham gia hot ng. Nhng yu t nh ting n, ô nhim môi trng sng, thay i ch chính tr... cng là nhng tác nhân gây nên stress. — Ngun gc t môi trng t nhiên: là nhng yu t nh khí hu, thi tit * Ngun gc t bn thân: — Yu t sc kho: Nhng ri lon bnh lí mi xut hin, nhng bnh lí giai on cui, hoc nhng bnh lí mãn tính, s khim khuyt v thc th — Yu t tâm lí: ó là trình thích nghi ca các thuc tính tâm lí bao gm nng lc, ý chí, tình cm, nhu cu, trình nhn thc, kinh nghim ca ch th. Ngoài ra có th là nhng yu t có liên quan n vô thc (gic mng, linh cm ) hoc nhng dn nén t thi th u, trong quá kh 1.2. Khái nim v stress trong hc tp 1.2.1. Mt s c im tâm lí c trng ca hc sinh trung hc ph thông * V trí ca hc sinh THPT trong nhà trng ã thay i rt nhiu so vi la tui thiu niên. S môn hc mà các em phi hc nhiu hn, tm hiu bit ca các em phát trin phong phú và sâu sc hn. Quan h ca các em vi thy cô, bn bè trong nhà trng cng c m rng, to iu kin cho hc sinh THPT tham gia các nhóm khác nhau trong xã hi, tip thu nhiu chun mc xã hi. Hot ng hc tp mang tính cht mi m hn. tính tích cc và c lp trong hc tp ngày càng tng. Vic t hc, t tìm hiu các b môn khoa hc k thut có nh hng ln n vic hình thành nhân cách, th gii quan ca hc sinh. * Hot ng hc tp la tui THPT có nhiu im khác bit so vi hot ng hc tp la tui thiu niên c v ni dung và tính cht các môn hc. KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 89
8. Ni dung ca các môn hc ã i sâu vào nghiên cu nhng tri thc mang tính quy lut ca các môn hc. Phng pháp ging dy ca giáo viên cng ã thay i. Chính vì ni dung và phng pháp ging dy ca giáo viên có nhiu thay i ã òi hi hc sinh phi có tính nng ng hn và tính c lp cao. Bên cnh ó cng t ra cho hc sinh phi phát trin t duy lí lun ca mình. Mt khác, do t ý thc ca hc sinh ã phát trin mnh m, nên thái ca các em i vi các môn hc cng tr nên có chn lc hn. các em hình thành hng thú hc tp gn lin vi khuynh hng ngh nghip. Cui cp hc, các em ã xác nh c cho mình hng thú n nh vi mt s môn hc nào ó phc v cho hng thú chn ngh ca các em cng nh phc v cho vic hc tp ca các em c thun li hn. Thái hc tp ca thanh niên hc sinh c thúc y bi ng c hc tp mà ý ngha nht là ng c thc tin (ý ngha thc tin ca môn hc i vi cá nhân, kh nng tip thu môn hc ca tng hc sinh ). * Mt s c im tâm lí c th trong hc tp ca hc sinh THPT: — Tính nng ng và c lp trong hc tp: Hot ng hc tp ca hc sinh THPT ã t ra nhng yêu cu cao i vi tính tích cc và c lp. Vic hc tp này òi hi các em phi phát trin mnh m t duy lí lun, t duy tru tng — Thái trong hc tp ca hc sinh THPT ã có nhiu thay i vì kinh nghim sng ngày càng phong phú, các em ý thc c vai trò ca vic hc i vi bn thân mình nên các em rt t giác trong vic hoàn thành nhng nhim v hc tp. Nhu cu c chim lnh tri thc là mt nhu cu rt c bn ca hc sinh THPT hin nay nói riêng và thanh niên hin nay nói chung. Tuy nhiên, thái ca thanh niên i vi các môn hc có s la chn do ý ngha xã hi ca môn hc (Thy cô giáo có dy hay không? Kin thc ca môn hc có gây ra hng thú khi hc hay không? Môn hc có cùng khi d thi i hc, cao ng mà các em ã d nh hay không?...). Vì vy xy ra trng hp các em ch hng thú và tp trung nhiu thi gian ca mình vào hc tp môn hc mình yêu thích mà ít dành thi gian cho các môn hc khác. ó là hin tng hc lch hin nay. — Hng thú hc tp: Biu hin hc sinh là s hc tp n nh và bn vng. Mt s em hc sinh xut hin hng thú vi mt hay mt s môn hc nào 90 | MODULE THPT 12
9. ó dn n các em hình thành xu hng ngh nghip và quyt nh n s la chn ngh nghip sau này ca các em. — Tính ch nh trong hc tp ca các em phát trin mnh và chim u th. Thái hc tp có ý thc ã thúc y s phát trin tính ch nh trong các quá trình nhn thc và nng lc iu khin bn thân ca các em trong hc tp. 1.2.2. Bn cht ca stress trong quá trình hc tp hc sinh trung hc ph thông Toàn b nhng tác ng bên ngoài lên c th ca chúng ta là nhng tác nhân (stressor) có th gây ra stress. Stress là s phn ng ca c th trc các tác nhân ó. Trong hc tp, hc sinh chu rt nhiu tác ng, áp lc, không ch yêu cu, ni dung tri thc môn hc mà còn phng pháp ging dy, thái ging dy ca giáo viên b môn Nhng iu ó to nên stress các em. ó là nhng bin i tâm lí ca hc sinh khi các em gii quyt nhng vn trong hc tp. C th hn ó là nhng bin i trong quá trình nhn thc ca các em. Các Quá trình Nng lc S thích nhim v nhn thc tâm lí mi ng S 1: Bn cht ca quá trình stress trong hc tp hc sinh iu này có ngha là stress trong hc tp hc sinh ch là mt quá trình. Nó ch xut hin khi các nhim v hc tp tr thành tình hung có vn ca mình. Stress trong hc tp là tng hoà mt quá trình nhng bin i áp ng ca c hai mt: phn ng sinh hc và áp ng v mt tâm lí. Nó gm nhiu giai on áp ng nhng mc khác nhau, to nên s bin i c v nng lng sinh lí và c nng lng tâm lí nhn thc ca hc sinh, to ra nng lng tâm lí mi bn thân hc sinh c v sinh lí và v tâm lí. Nó có tác dng cng c, phát trin kh nng gii quyt vn KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 91
10. ca hc sinh, giúp hc sinh thích ng tt nht vi môi trng tri thc mi. Nu nhng vn , nhng mâu thun trong nhn thc ca hc sinh không c gii quyt thì có th phá v s cân bng tâm — sinh lí ca hc sinh, có th dn n nhng ri lon thích nghi tm thi, làm cho các em khó hoc không th i mt, gii quyt vn trong hc tp ang t ra i vi các em. 2. Nhim v * Nhim v 1: Phân tích khái nim cng thng (stress). — c và tip nhn các thông tin cho hot ng. — Tìm các ví d và các lun c làm rõ khái nim, ngun gc và mt s mc ca stress. — Phân tích c khái nim v stress. * Nhim v 2: Phân tích khái nim stress trong hc tp ca hc sinh THPT. — c và tip nhn các thông tin cho hot ng. — Tìm các ví d và các lun c làm rõ khái nim, bn cht và mt s cách ng phó vi stress trong hc tp ca hc sinh. — Phân tích c khái nim v stress trong hc tp ca hc sinh. * Nhim v 3: Phân tích mt hoc mt s ví d v stress trong hc tp ca hc sinh THPT. — c và tip nhn các thông tin cho hot ng. — Phân tích vào mt ví d làm ni bt s khác bit ca stress trong cuc sng nói chung và stress trong hc tp nói riêng có th hình dung ra nhng biu hin và nhng nh hng ca stress trong hc tp. 3. ánh giá Câu hi 1: Cng thng tâm lí (stress) và stress trong hc tp là gì? Câu hi 2: Phân tích bn cht, ngun gc và nhng cách ng phó vi stress trong hc tp ca hc sinh. Câu hi 3: Hãy chia s và phân tích mt tình hung mà anh (ch) bit hc sinh ang gp stress trong hc tp. 92 | MODULE THPT 12
11. HOT NG 2: Phân tích các loi stress và stress trong hc tp. 1. Thông tin Trên thc t có nhiu cách phân loi stress khác nhau. Trên c s mc và ngun gc gây ra stress có th phân ra các loi stress nh sau: 1.1. Cn c vào mc stress phân loi Theo Hans Selye có hai loi stress: eustress và dystress. — Eustress (stress tích cc), phn ng thích nghi vi nhng tác ng ca môi trng bng giai on báo ng và giai on kháng c. + Giai on báo ng: Theo c ch sinh hc, khi có kích thích lên c th, luôn c c th tip nhn thông qua s truyn dn ca các dây thn kinh lên h thn kinh trung ng báo hiu cho bit là có kích thích ang tác ng. C th lúc này cnh tnh cao , kích thích hot ng ca các quá trình sinh lí, làm thay i nhp iu sinh hc trong c th mc nht nh. Giai on này, v mt sinh hoá có s tng tit nhóm Catecholamin, vì vy nhng bin i ó là nhng bin i chc nng ca h thn kinh thc vt ngoài vòng kim soát ca ý thc. Tt c nhng bin i v mt sinh hoá u dn n s biu hin, bin i các quá trình tâm lí: Tp trung chú ý, ghi nh, phán oán, t duy, xúc cm din ra mt cách tích cc hn, sau ó chuyn sang giai on kháng c. + Giai on kháng c: Thng xy ra sau giai on báo ng hoc do các tác ng trng din ca các tác nhân gây stress thông qua h thn kinh trung ng, kích thích vùng di i: tuyn yên, tuyn thng thn, gii phóng nhiu corticosteroid, t ó tác ng lên toàn b chc nng ca c th. Các bin i này nm trong gii hn còn bù tr, thng có tính cht lâu dài, vì vy còn gi giai on này là giai on thích nghi lâu bn. Giai on này có s tham gia ca toàn b chc nng c th, trong ó có s tham gia ca h thn kinh trung ng. Lúc này con ngi ý thc c rõ ràng, có s huy ng các nng lc tâm lí, nng ng sn sàng áp ng i vi tác nhân kích thích. — Dystress (stress tiêu cc) din bin c ch bao gm c ba giai on: Giai on báo ng, giai on kháng c và giai on suy kit. KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 93
12. C ch din ra cng ging nh các giai on ca eustress. Tuy nhiên, do giai on chng kéo dài, liên tc, tht bi làm cho h tit dch trong c th hot ng nhiu dn n gim kh nng min dch ca c th mà suy kit. + Giai on suy kit: Do quá trình stress din ra quá mc chu ng hay có nhiu công kích tác ng trng din làm cho nhng bin i ca c th mt kh nng bù tr, c th suy sp, kh nng thích nghi b ri lon, t ó kéo theo xut hin nhiu ri lon bnh lí khác, ch th lúc này chuyn sang kiu áp ng bnh. + Dystress cp tính: Thng có các phn ng xúc cm cp din, tc thì, biu hin ri lon chc nng hot ng ca h thn kinh thc vt, dn n nhng biu hin chc nng tâm lí tr nên bt thng, phn ng ca các giác quan quá chm chp hoc quá nhy cm. Khó tp trung chú ý, t duy thiu lôgic, d cáu gt, luôn có cm giác bt an, có th dn n nhng ri lon trong hành vi, nht là trng thái kích ng nh, kèm theo khó khn trong quan h vi nhng ngi xung quanh. Ch th trng thái lo âu lan rng, kèm theo s hãi m h. + Phn ng cm xúc xy ra chm: trong trng hp này, các ri lon tâm — sinh lí u xy ra chm, ch th có v nh chu ng, chng c vi tình hung gây ra stress. Nhng trên thc t, các c ch ca stress vn tip tc phát huy tác dng, tng bc xâm chim ch th. Giai on kháng c vn tip din nhng ch to ra mt s cân bng rt tm thi, không bn vng vn tip din s xut hin phn ng dystress cp, xy ra chm, biu hin và tin trin ging nh phn ng cp, tc thì. + Dystress kéo dài: Con ngi khi b dystress kéo dài thng phn ng quá mc vi hoàn cnh xung quanh; có nhng biu hin ni tri nh: hay cáu gin, thng xuyên có cm giác khó chu, luôn mt mi, khó ng, gic ng không sâu, hay thc gic, có cm giác không thy hi phc sau gic ng, không t th giãn c. Ch th thm chí có nhng biu hin lo âu, ám nh, ám s 1.2. Phân loi stress da trên c s nguyên nhân gây ra stress Stress có th phân ra làm 3 loi c bn sau ây: — Stress sinh thái: ây là loi stress mà yu t gây nên nó có ngun gc t sinh thái, gi tt là stress sinh thái. Stress loi này phát sinh t mi quan 94 | MODULE THPT 12
13. h gia môi trng bên trong và môi trng bên ngoài c th. Mi hot ng sng ca con ngi u phi tuân theo quy lut nhp sinh hc ca c th. Nhp sinh hc ca c th chu nh hng rt mnh m bi nhp sinh thái ca môi trng xã hi và môi trng t nhiên nhm to ra nhng phn ng khác nhau vi nhng tình hung nht nh giúp ch th có kh nng thích ng. Stress sinh thái li có các loi: + Ri lon chu kì nhp sinh hc: là loi stress sinh thái c bn nht. Nguyên nhân c bn là do con ngi không chu tuân theo nhng sp t sn ca t nhiên. ôi khi con ngi cm thy lc iu vi môi trng xung quanh mà tr nên bun bã, cáu knh mà ngã bnh. ó là con ngi ã t chc cuc sng ca mình không tuân theo nhp iu ca t nhiên. Vi iu kin và kh nng ca mình, qua vic t chc cuc sng nh vy ã ri vào trng thái stress. + Ri lon nhp n và ng: ây là loi stress cng ã c nghiên cu rt nhiu. Các thc nghim tin hành trên ngi ln, kho mnh ã cho thy rng: Vi ch lao ng nng kèm vi ít ng (< 5h/ngày), hoc không ng kèm theo ch n gim calo thì kh nng lao ng cng nh trng thái tâm lí và sinh lí b bin i, gim cht lng do b stress. S nhy cm ca các giác quan, phn x, thi gian phn ng, s phi hp vn ng gim sút. + Stress do chn thng và bnh tt: Là mt trong nhng nguyên nhân gây nên stress sinh thái vì nó trc tip làm tn hi, suy gim n chc nng hot ng ca thc th. Tuy nhiên, mc nng hay nh li ph thuc rt nhiu vào yu t tâm lí ca ch th: Nu ngi bnh c gii thích và hiu cn k v các triu chng ca bnh thì các triu chng y càng ít gây ra stress và ngc li. + Stress do ting n và các tác ng vt lí, sinh hoá: ó là nhng nguyên nhân gây nên stress sinh thái. Nó tác ng và gây tr ngi cho các hot ng cn thit ca con ngi. ã có nhiu nghiên cu cho thy s tip xúc lâu dài vi ting n, có cng cao, có th làm tng huyt áp, gim trí nh — Stress tâm lí — xã hi: Các yu t ca xã hi có th gây nên stress. Theo các nhà khoa hc thì ngay c nhng tác ng ca nhng bin c c xem là rt lí tng cng có th gây ra s khi phát stress. Thông thng không phi ch mt tác ng n c có th gây nên stress mà có s tng tác ca nhiu tác ng. KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 95
14. + Tâm lí xã hi, nhóm xã hi, trình tâm lí và kiu loi nhân cách trong các mi quan h và ng x xã hi. ây là nhng yu t quan trng gây nên nhng bin i, thm chí là ri lon trong i sng tâm lí — stress tâm lí xã hi. + S tht vng: Ngi ta thng tht vng khi không t c iu mong mun, hoc tng th này nhng li là th kia iu này có th do nguyên nhân t phía khách quan hoc do ch quan. Tht vng bao gm c khng hong lòng tin, s hng ht, có nguyên nhân c bn s mt n nh ch , chính sách kinh t — xã hi, nhng giá tr xã hi, quan h, ng x + S quá ti: Là tình trng mà s lng kích thích vt quá kh nng ng x i vi ch th. Có nhiu nguyên nhân gây ra tình trng ó, tuy nhiên ch yu do yu t tâm lí ch quan ca ch th. + S thiu ti: Ngc li vi s quá ti là s thiu ti do nhng kích thích tác ng n iu, t nht, bun chán, không tng xng vi kh nng ca ch th. — Stress sinh lí: Theo hc thuyt hành vi, h ã a ra mô hình S — R (kích thích — phn ng). 2. Nhim v * Nhim v 1: Phân tích các loi stress da vào mc ca stress. — c và tip nhn các thông tin cho hot ng. — Tìm các ví d v các loi stress theo cách phân loi stress da vào mc . — Phân tích các loi stress da vào mc ca stress. * Nhim v 2: Phân tích các loi stress da vào nguyên nhân gây ra ca stress. — c và tip nhn các thông tin cho hot ng. — Tìm các ví d v các loi stress theo cách phân loi stress da vào nguyên nhân gây ra stress. — Phân tích các loi stress da vào nguyên nhân gây ra stress. 3. ánh giá Câu hi 1: Phân tích các loi stress da theo cách phân loi v mc ca stress. Câu hi 2: Phân tích các loi stress da theo cách phân loi trên nguyên nhân gây ra stress. 96 | MODULE THPT 12
15. Câu hi 3: Hãy chia s và phân tích mt tình hung mà anh (ch) bit hc sinh ang gp stress trong hc tp. Phân tích da trên các cách phân loi trên v stress. HOT NG 3: Xác nh nhng nh hng ca stress n hc tp ca hc sinh trung hc ph thông. 1. Thông tin 1.1 . nh hng ca stress n con ngi Stress là cn bnh ca thi i mà xut phát ca nó ch yu là t môi trng, t iu kin, cách thc sinh hot và t chc cuc sng ca con ngi. Cng nh nhiu nc trên th gii, nc ta có s an xen nhiu hình thái các loi bnh tt khác nhau c v thc th và tâm th. Trong khi các bnh lây nhim còn ang là nhng vn gây nhc nhi, gây nhng lo lng, bt an cho nhiu ngi thì các bnh không lây nhim li ni lên nhng vn cp bách, c bit phi k n các bnh do ri lon ni tit, chuyn hoá gây nên mà ngun cn ch yu khác chính là stress. Stress có nhiu mc khác nhau, s nh hng ca nó cng biu hin vô cùng a dng và phc tp ti cht lng hot ng sng ca con ngi. Mc dù rt him khi stress gây cht ngi mt cách trc tip hoc tc thì, hu qu ca nó gây ra không nhìn thy rõ ngay nh các bnh lây nhim nhng stress luôn din ra theo c ch ngm dn, trng din và thng có nhiu loi stress kt hp li to nên tuýp bin i ng b ca các chc nng tâm lí, các chc nng ni tit và s chuyn hoá con ngi. Nó có th phá v s cân bng ni môi c th, dn n nhng bin lon v tâm lí. Hoc ngc li, nó gây ra nhng bin lon v tâm lí dn n nhng ri lon chc nng sinh lí, sinh hoá ca c th; gây nên nhiu cn bnh dai dng và nguy him nh bnh ng máu, bnh tim mch, tiu ng, ri lon tiêu hoá nh hng nghiêm trng n hot ng và cht lng sng ca con ngi. Vì stress là s bin i nhng áp ng tâm sinh lí ca nhân cách cho nên mt mt stress làm tng cng hot ng các chc nng tâm sinh lí giúp con ngi thích ng tt nht vi hoàn cnh tn ti, phát trin, mt khác stress to nên s mt mi lão hoá — suy kit, úng nh quy lut ca dch lí — âm dng (thành — thnh — suy — hu) c v mt tâm lí và thc th. Trong khi nhng stress tích cc (eustress) có tác dng mang li KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 97
16. nhng ý ngha, giá tr tho mãn tích cc cho i sng con ngi thì nhng stress tiêu cc (dystress) gây nên nhng ri lon thích nghi hin thi hoc s góp phn rút ngn quy lut vn ng ó ca i sng con ngi mt cách nhanh chóng c v mt th cht và tinh thn bng nhng hu qu mà nó gây ra. Cuc sng luôn luôn bin ng, stress luôn luôn tn ti trong i sng hng ngày trong sut quá trình phát trin nhân cách ca mi cá th. Cuc sng càng vn minh, xã hi càng phát trin, con ngi có th càng gp nhiu stress hn. Vì vy, vic hiu bit v stress và nhng nh hng ca nó i vi sc kho ca con ngi cng nh các bin pháp phòng nga stress có th chung sng vi stress là vic làm cn thit và hu ích nhm mang li sc kho cho bn thân, cho cng ng, giúp cho con ngi thích ng vi iu kin sng tt hn. Mt ngi có sc kho tt phi c hiu là mt ngi có “trng thái hoàn toàn thoi mái v c th, tâm thn và xã hi ch không ch là trng thái không bnh hay không tt” . úng nh nh ngha ca t chc y t th gii (WHO) v sc kho. 1.2 . Các yu t nh hng n stress trong hc tp ca hc sinh Các nhim v hc tp Trình phát trin tâm lí (Yu t khách quan) Phng pháp (Yu t ch quan) dy áp ng ca các quá trình nhn thc Trng thái phn ng ca ch th S 2. Các yu t nh hng n stress trong hc tp ca hc sinh 98 | MODULE THPT 12
17. S nh hng ca các yu t i vi stress trong hc tp ca hc sinh to nên hiu lc kt hp ca các quá trình tâm lí và sinh lí, làm bin i các yu t tham gia quá trình nhn thc. Con ng này luôn chu nh hng ca các yu t khách quan và yu t ch quan. — Các yu t khách quan — môi trng tâm lí — xã hi: Trong thi i thông tin bùng n, kin thc c cp nht nhanh chóng, hin i, nhng phát minh khoa hc tiên tin nht không phi ch n khi a vào sách hc sinh mi bit mà nó ã n vi các em hng ngày thông qua mng thông tin Internet, truyn hình, sách, báo in t Nhng cng chính iu này òi hi các em phi có kh nng nh hng giá tr, la chn thông tin, bit làm ch thông tin Bên cnh nhng iu kin thun li thì môi trng xã hi cng có th mang n nhiu bt li cho s hình thành và phát trin nhân cách nh nhng t nn tràn lan trong xã hi, nó tn ti nhiu hình thc khác nhau. iu này có nh hng không nh ti vic nh hng giá tr nhân cách, li sng, quan h và hc tp ca các em hc sinh. Tt c nhng bin ng ca thi i ang liên tc tác ng ti mi tng lp trong xã hi trong ó có thanh niên hc sinh, buc h phi u tranh la chn các ng c mà thích ng. Bn thân hc sinh trong tng lai h s là ngun nhân lc mnh m cho xã hi. H ang c gng hc tp, trau di tri thc, kinh nghim áp ng yêu cu ca xã hi ngày mt cao. Nhng yu t ó ca môi trng, ca thi i u có nh hng n stress trong hc tp ca hc sinh. — Các yu t ch quan: + V mt sinh lí: B mc nhng chng bnh au u, au lng khi ngi vào bàn hc, sc kho yu... + V mt tâm lí: • Nhn thc ca hc sinh trc các tình hung hc tp: Vn hiu bit ã có mâu thun vi nhim v hc tp mi, khó trong khi trình nhn thc còn hn ch, bt lc vi kh nng hc tp ca mình... KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 99
18. • Thái ca hc sinh trc các nhim v ca môn hc ra: Thy mình không có kh nng hc, không hng thú vi môn hc, không tìm c phng pháp hc tp thích hp... • Cách thc áp ng ca hc sinh trc các nhim v hc tp: ng trc mt bài toán khó, cách ghi nh và vn dng trí nh mt vn , cách gii quyt mt nhim v hc tp hay mt vn ca cuc sng (Lo lng, cng thng hay bình thng hoá), cách b trí thi gian trong hc tp, thi c và ngh ngi, ít dành thi gian cho vic gii trí, vui chi... ó là các yu t quan trng có th làm tng thêm mc hay gim mc stress trong hc tp ca hc sinh. Bi vì nhng yu t ó có sc nh hng tâm lí ngay trong bn thân ch th mà nó còn có th lan truyn sang ngi khác trong nhóm. 2. Nhim v * Nhim v 1: Phân tích c nhng nh hng ca stress n i sng ca con ngi nói chung và n hc sinh THPT nói riêng. — c và tip nhn các thông tin cho hot ng. — Phân tích c nhng nh hng ca stress n i sng ca con ngi nói chung và n hc sinh THPT nói riêng. * Nhim v 2: Làm rõ nhng yu t nh hng n stress trong hc tp ca hc sinh THPT. — c và tip nhn các thông tin cho hot ng. — Làm rõ nhng yu t nh hng n stress trong hc tp ca hc sinh THPT: 3. ánh giá Câu hi 1: Nhng nh hng ca stress n i sng ca con ngi nói chung và n hc sinh THPT nói riêng là gì? Câu hi 2: Nhng yu t nào nh hng n stress trong hc tp ca hc sinh THPT? 100 | MODULE THPT 12
19. IV. THÔNG TIN PHN HI CHO NI DUNG 1 * Khái nim v stress Stress là s cng thng v tâm lí và sinh lí mà con ngi tri qua trong quá trình hot ng, cng nh trong cuc sng. Theo nh ngha này có th thy: + Stress là s cng thng v tâm và sinh lí a n nhng phn ng v mt thái cm xúc, hành vi ca c th. + Stress ny sinh khi gp nhng tình hung khó khn hoc nhng iu xy ra trong iu kin c bit ca cuc sng. + Stress có nhiu loi và din ra nhiu mc khác nhau. * Stress trong hc tp: Stress trong hc tp là tng hoà mt quá trình nhng bin i áp ng ca c hai mt: Phn ng sinh hc và áp ng v mt tâm lí. Nó gm nhiu giai on áp ng nhng mc khác nhau to nên s bin i c v nng lng sinh lí và c nng lng tâm lí nhn thc ca hc sinh, to ra nng lng tâm lí mi bn thân hc sinh c v sinh lí và v tâm lí. Nó có tác dng cng c, phát trin kh nng gii quyt vn ca hc sinh, giúp hc sinh thích ng tt nht vi môi trng tri thc mi. Nu nhng vn , nhng mâu thun trong nhn thc ca hc sinh không c gii quyt thì có th phá v s cân bng tâm — sinh lí ca hc sinh, có th dn n nhng ri lon thích nghi tm thi, làm cho các em khó hoc không th i mt, gii quyt vn trong hc tp ang t ra i vi các em. * Phân loi stress: — Da vào mc gây ra stress: ây là cách phân loi theo Hans Selye. Ông phân stress thành hai loi: eustress và dystress. + Eustress (stress tích cc), phn ng thích nghi vi nhng tác ng ca môi trng bng giai on báo ng và giai on kháng c. KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÍ CĂNG THẲNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THPT | 101
20. + Dystress (stress tiêu cc) din bin c ch bao gm c ba giai on: Giai on báo ng , kháng c và giai on suy kit. — Da vào nguyên nhân gây ra stress: + Stress sinh thái. + Stress tâm lí — xã hi. + Stress sinh lí: Theo hc thuyt hành vi, h ã a ra mô hình S — R (kích thích — phn ng). * nh hng ca stress n con ngi: * Các yu t nh hng n stress trong hc tp ca hc sinh: — Các yu t khách quan — Môi trng tâm lí — xã hi: Bên cnh nhng iu kin thun li thì môi trng xã hi cng có th mang n nhiu bt li cho s hình thành và phát trin nhân cách nh: nhng t nn tràn lan trong xã hi, nó tn ti nhiu hình thc khác nhau. iu này có nh hng không nh ti vic nh hng giá tr nhân cách, li sng, quan h và hc tp ca các em hc sinh. Tt c nhng bin ng ca thi i ang liên tc tác ng mnh m ti mi tng lp trong xã hi trong ó có thanh niên hc sinh, buc h phi u tranh la chn các ng c mà thích ng. Bn thân hc sinh trong tng lai s là ngun nhân lc cho xã hi. H ang c gng hc tp, trau di tri thc, kinh nghim áp ng yêu cu ca xã hi ngày mt cao. Nhng yu t ó ca môi trng, ca thi i u có nh hng n stress trong hc tp ca hc sinh. — Các yu t ch quan: • V mt sinh lí: B mc nhng chng bnh au u, au lng khi ngi vào bàn hc, sc kho yu... • V mt tâm lí: + Nhn thc ca hc sinh trc các tình hung hc tp: Vn hiu bit ã có mâu thun vi nhim v hc tp mi, khó trong khi trình nhn thc còn hn ch, bt lc vi kh nng hc tp ca mình... 102 | MODULE THPT 12