Bồi dưỡng TX 2017 - Module THPT 08 - Kỹ năng tham vấn, tư vấn, hướng dẫn và một số phương pháp tiếp cận cơ bản trong hướng dẫn cho học sinh THPT
77 trang
09/10/2025
1200
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Bồi dưỡng TX 2017 - Module THPT 08 - Kỹ năng tham vấn, tư vấn, hướng dẫn và một số phương pháp tiếp cận cơ bản trong hướng dẫn cho học sinh THPT", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên.
File đính kèm:
- boi_duong_tx_2017_module_thpt_08_ky_nang_tham_van_tu_van_huo.pdf
- Modun 08_Ki nang tham van cho hoc sinh.pdf
Nội dung tài liệu: Bồi dưỡng TX 2017 - Module THPT 08 - Kỹ năng tham vấn, tư vấn, hướng dẫn và một số phương pháp tiếp cận cơ bản trong hướng dẫn cho học sinh THPT
- NGUYỄN THỊ MÙI – NGUYỄN THỊ NHÂN ÁI MODULE thpt 8 kÜ n¨ng tham vÊn, t− vÊn, h−íng dÉn vµ mét sè ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn c¬ b¶n trong h−íng dÉn cho häc sinh trung häc phæ th«ng KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 75
- A. GIỚI THIỆU TỔNG QUAN th c hi n t t công tác tham v n, t v n, h ng d n cho h c sinh trong nhà tr ng, ho t ng này c n ph i c ti n hành m t cách khoa h c và chuyên nghi p. i u ó òi h i các th y/cô giáo, nh ng nhà tham v n ch c n ng không ch n m v ng nh ng ki n th c n n t ng v tham v n, t v n h ng d n mà còn c n có nh ng k n ng c b n c a ho t ng này trên c s ó có th v n d ng nh ng ph ng pháp ti p c n thông d ng nh t trong tham v n, t v n, h ng d n vào quá trình tr giúp cho h c sinh. B. MỤC TIÊU 1. MỤC TIÊU CHUNG Module này giúp giáo viên THPT hi u và áp d ng c các k n ng tham v n, t v n, h ng d n c ng nh các ph ng pháp ti p c n c a ho t ng này vào vi c tr giúp h c sinh trong nhà tr ng. 2. MỤC TIÊU CỤ THỂ 2.1. Về kiến thức — Hi u và phân tích c các giai o n c a quá trình tham v n, t v n, h ng d n. — N m v ng các ph ng pháp ti p c n c b n trong tham v n, t v n và h ng d n cho h c sinh trong nhà tr ng THPT. 2.2. Về kĩ năng Có kh n ng v n d ng nh ng k n ng theo t ng giai o n c a quá trình tham v n, t v n c ng nh các ph ng pháp ti p c n c b n c a ho t ng này vào vi c gi i quy t các v n c th n y sinh trong nhà tr ng THPT. 2.3. Về thái độ — Luôn coi tr ng vi c th c hi n úng các b c c a quá trình tham v n, t v n, h ng d n c ng nh vi c v n d ng các ph ng pháp ti p c n chuyên nghi p trong tham v n, t v n, h ng d n cho h c sinh. — Nh n th c úng và y v vai trò c a k n ng giao ti p c ng nh các k n ng chuyên bi t trong ho t ng này. 76 | MODULE THPT 8
- C. NỘI DUNG Module này g m có 3 n i dung chính: 1. K n ng giao ti p trong tham v n, t v n, h ng d n cho h c sinh trung h c ph thông. 2. Quá trình tham v n, t v n, h ng d n và các k n ng chuyên bi t trong tham v n, t v n, h ng d n cho h c sinh trung h c ph thông. 3. M t s ph ng pháp ti p c n c b n trong tham v n, t v n, h ng d n cho h c sinh trung h c ph thông. Nội dung 1 KĨ NĂNG GIAO TIẾP TRONG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG I. GIỚI THIỆU Trong ho t ng tham v n, t v n, h ng d n, s t ng tác gi a nhà tham v n/giáo viên v i ng i c tr giúp/h c sinh, giáo viên, cha m h c sinh là r t quan tr ng. Nói cách khác, ho t ng tham v n, t v n, h ng d n không th di n ra n u không có giao ti p gi a ng i tr giúp và ng i c tr giúp. Thông qua giao ti p, nhà tham v n/giáo viên có th xây d ng c m i quan h v i thân ch , duy trì lòng tin c a h vào nhà tham v n. C ng nh quá trình giao ti p v i thân ch mà nhà tham v n có th thu th p c nh ng thông tin c n thi t v v n mà ng i c n tr giúp ang g p ph i, nh ó có th cùng v i h tìm ki m nh ng gi i pháp kh thi gi i quy t v n . N m v ng c các k n ng giao ti p s giúp nhà tham v n th c hi n m t cách hi u qu ho t ng tr giúp c a mình i v i h c sinh. II. MỤC TIÊU H c xong n i dung này, giáo viên c n t c các m c tiêu sau: — Hi u c các k n ng giao ti p không l i và có l i, áp d ng chúng vào th c hành tham v n, t v n, h ng d n nh m t công c th c hi n s t ng tác gi a nhà tham v n v i ng i c tr giúp. — Có thái tích c c trong vi c rèn luy n các k n ng giao ti p khi tham v n, t v n, h ng d n cho h c sinh THPT. KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 77
- III. CÁC HOẠT ĐỘNG Hoạt động 1: Tìm hiểu kĩ năng giao tiếp trong tham vấn, tư vấn, hướng dẫn cho học sinh trung học phổ thông. tham v n, t v n, h ng d n h c sinh THPT có hi u qu , òi h i ng i tham v n, t v n, h ng d n ph i có nh ng k n ng giao ti p phù h p. D a vào kinh nghi m c a mình, b n hãy vi t ra nh ng suy ngh , quan i m c a mình v k n ng giao ti p trong tham v n, t v n, h ng d n h c sinh THPT b ng cách tr l i m t s câu h i sau: Câu h i 1: Theo b n, các k n ng giao ti p không l i có vai trò nh th nào trong tham v n, t v n, h ng d n cho h c sinh? Nh ng l u ý khi s d ng k n ng này là gì? * Vai trò k n ng giao ti p không l i: * Nh ng l u ý khi s d ng k n ng giao ti p không l i: 78 | MODULE THPT 8
- Câu h i 2: Trong tham v n, t v n, h ng d n, các câu h i th ng c s d ng v i m c ích gì? Nh ng l u ý khi s d ng câu h i trong tham v n, t v n, h ng d n cho h c sinh là gì? * M c ích c a vi c s d ng các câu h i: * Nh ng l u ý khi s d ng câu h i: Câu h i 3: Vi c ph n ánh c m xúc c n c ti n hành theo các b c nào? Vì sao c n ph i chú ý n nh ng “thông i p kép” và nh ng tình c m ph c t p khi ph n ánh c m xúc? KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 79
- B n hãy i chi u nh ng n i dung v a vi t v i nh ng thông tin d i ây và t hoàn thi n n i dung tr l i các câu h i. THÔNG TIN PHẢN HỒI 1. Các kĩ năng giao tiếp không lời K n ng giao ti p không l i là kh n ng s d ng các ph ng ti n phi ngôn ng trong giao ti p. Theo Mehrabian, 1971, nh h ng c a thông i p c a ra b i ph ng ti n phi ngôn ng trong giao ti p là r t l n: 55% là do bi u t khuôn m t và c th ; 38 % là gi ng nói (cách nói) và ch có 7% là do ngôn t . Các k n ng này có t m quan tr ng r t l n trong công tác tham v n, t v n, h ng d n. N u nhà tham v n/giáo viên s d ng các hành vi không l i m t cách phù h p s t o i u ki n cho vi c giao ti p c thu n l i và giúp nhà tham v n/giáo viên xây d ng m i quan h tin c y v i thân ch /khách hàng, giúp h c i m h n trong vi c chia s nh ng v n c a mình. Các k n ng giao ti p không l i th ng c s d ng trong tham v n, t v n, h ng d n là: * Duy trì ti p xúc m t Là kh n ng s d ng ánh m t trong giao ti p, t c là luôn duy trì c vi c giao ti p b ng m t v i cái nhìn c i m , thân thi n. Trong giao ti p, nhà tham v n/giáo viên nên nhìn th ng vào m t thân ch /khách hàng khi nói chuy n ho c nghe h , không nên nhìn v i ánh m t soi mói. N u có th , nhà tham v n/giáo viên nên gi giao ti p b ng m t cùng t m v i thân ch , tránh nhìn thân ch t trên xu ng ho c t d i lên. * Giao ti p b ng ngôn ng c th và c ch Nét m t là ph ng ti n giao ti p r t quan tr ng. Nhà tham v n/giáo viên ph i gi c nét m t vui v , có th m m c i khi ón ti p thân ch . Khi thân ch bu n hay au kh , nhà tham v n/giáo viên có th s d ng nét m t bày t s chia s . Khi giao ti p, nhà tham v n/giáo viên nên ng i i di n m t cách ngay ng n và h ng v phía thân ch /khách hàng (h i ng ng i v phía thân ch ), không nên cúi quá g n khi n cho thân ch 80 | MODULE THPT 8
- c m th y s hãi. Nhà tham v n/giáo viên c ng không nên ng i t th hay tay khoanh chéo trên bàn, ó là t th mang tính quy n l c làm gi m i s tho i mái c a thân ch /khách hàng. Nhà tham v n có th b t tay khi ón ti p h , trong quá trình làm vi c, có th chia s v i thân ch b ng cách t tay lên tay h (th hi n s c m thông) . Nh ng nhà tham v n tránh ng ch m vào c th thân ch /khách hàng vì có th gây nên s hi u l m. * Gi ng nói và t c nói C m xúc và tình c m c a ng i nói th ng th hi n rõ r t nh t qua gi ng nói và t c nói c a h . Nói chung m i ng i có gi ng nói khác nhau phù h p v i c m xúc mà h ang tr i qua. Ví d m t s ng i cao gi ng khi gi n d và th p gi ng khi c m th y bu n ho c au n. Nói ng c ng hay nói l p th hi n r ng ng i nói ang c ng th ng ho c lo l ng. Trong tham v n, t v n, nói v i gi ng bình t nh, tr m và t c u u th hi n s c i m , chân thành, quan tâm và trìu m n. * S d ng không gian và th i gian trong giao ti p Không gian và th i gian giao ti p có nh h ng r t l n n hi u qu c a quá trình tham v n, t v n và h ng d n. Nhà tham v n, t v n ph i phá b b t c v t c n nào gây ra s không tho i mái c a thân ch . Ví d , phòng có quá nhi u c ho c quá tr ng tr i u không thích h p v i vi c tham v n, t v n. Kho ng cách ng i gi a nhà tham v n/t v n v i thân ch h p lí (không quá xa ho c quá g n) , kho ng cách phù h p nh t là 60 — 80cm (tính t m t c a nhà tham v n n m t c a thân ch ). Ánh sáng trong phòng v a , không quá chói, không h t th ng vào m t thân ch . Phòng t v n ph i t n i yên t nh. Nhà tham v n/t v n nên cho thân ch có th i gian trình bày, không nên t o áp l c làm thân ch c m th y b thúc gi c. C th , ngay t lúc b t u cu c t v n, nhà t v n ph i nói tr c ti p v i thân ch v kho ng th i gian có th dành cho vi c trình bày c a thân ch . Không nên th hi n s gi i h n v m t th i gian m t cách gián ti p cu i bu i (xem ng h , ng t l i t ng t...). i u này s làm thân ch hi u r ng h không quan tr ng ho c nhà t v n r t khó ch u khi ph i l ng nghe h . KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 81
- Sau khi t câu h i c ng ph i dành m t kho ng th i gian thân ch tr l i, không nên chuy n ngay sang câu h i hay v n khác. S d ng kho ng l ng v i v ch m chú l ng nghe có th giúp khai thác thông tin t thân ch . Thông th ng thân ch s phá v im l ng b ng vi c a ra nh ng thông tin ho c n i dung quan tr ng. Nhà t v n không nên quá lo l ng, b i r i tr c nh ng kho ng l ng, có th dùng nó suy ngh và lên k ho ch cho câu h i ho c câu nói ti p theo. N u th y quá khó kh n ti p t c thì nên th giãn m t chút, có th nh c l i i u thân ch ã nói tr c ó ho c gi i thi u m t ch m i. 2. Các kĩ năng giao tiếp có lời K n ng giao ti p có l i là k n ng s d ng ph ng ti n ngôn ng trong giao ti p, giúp nhà tham v n/t v n khuy n khích thân ch b c b ch và chia s suy ngh c a h . Khi ã xây d ng c lòng tin v i thân ch , vi c s d ng các k n ng giao ti p b ng l i s giúp nhà tham v n/t v n khai thác nh ng thông tin quan tr ng cùng v i thân ch /khách hàng làm rõ v n và xác nh các k ho ch khác nhau nh m c i thi n tình hu ng c a thân ch /khách hàng. a. K n ng t câu h i Các câu h i r t c n thi t b t u cu c th o lu n v i m t ng i ho c m t nhóm. Trong tham v n/t v n/h ng d n, vi c t ra các câu h i thân ch /khách hàng tr l i m t cách t nhiên, tho i mái và chia s thông tin v i nhà tham v n là r t quan tr ng. S d ng câu h i úng giúp nhà tham v n tránh c vi c h i quá nhi u câu h i và khai thác c nhi u thông tin trong th i gian cho phép. * Có hai lo i câu h i — Các câu h i m là nh ng câu h i mà thân ch ph i t bi u t câu tr l i. ây là nh ng câu h i có hi u qu nh t trong tham v n, b i vì chúng h ng cho thân ch tr l i m t cách chi ti t và y h n. Nh ng câu tr l i này s cung c p cho nhà tham v n nhi u thông tin h n t ó ti p c n hoàn c nh c a thân ch . Các câu h i này th ng b t u v i nh ng t “Cái gì”, “Th nào”, “ âu”, “T i sao”, “Có th ”, “S ”. Ví d : + Câu h i m c dùng m u cu c t v n/tham v n: • Anh/ch /cháu mu n nói gì ngày hôm nay? 82 | MODULE THPT 8
- + Dùng khai thác các d n ch ng c th : • Nh ng vi c làm nào c a th y giáo khi n cháu ngh r ng th y không có c m tình v i cháu? • Tình hình gia ình cháu th nào sau khi b cháu làm n thua l ? • Cháu có th k cho cô nghe vi c cháu ã ph n ng th nào sau khi m cháu u i cháu ra kh i nhà không? + Ch n oán v n : • Ai là ng i làm cho cháu th y khó ch u nh t? • Môn h c nào làm cho các cháu c m th y m t m i nh t? • i u gì khi n em lo ng i nh t tr c ám ông? + Khai thác gi i pháp t phía thân ch : Theo nh ng gì anh/ch k thì bi n pháp t t nh t gi i quy t tình tr ng nghi n gamme c a cháu hi n nay là gì? Tóm l i, các câu h i m không th c tr l i m t cách n gi n “có” ho c “không”. — Câu h i óng là nh ng câu h i mà thân ch có th ch n m t trong các câu tr l i cho s n th ng là “có”, “không” ho c “ úng”, “sai”. Câu h i óng có h n ch là chúng không cho phép thân ch giãi bãi bày v ti n tri n c a s vi c và trách nhi m cu c nói chuy n thu c v nhà t v n. Ví d : Nhà t v n h i m t bà m : Ch có ph t con mình không? và bà m tr l i: Có. Nh v y, nhà t v n ch bi t ng i m ã ph t con mình nh ng không bi t ng i m ã ph t con c a ch ta nh th nào ho c chuy n gì ã x y ra tr c, trong và sau s tr ng ph t ó. i u này ng ngh a v i vi c nhà t v n s ph i dùng các câu h i khác ti p t c cu c nói chuy n. Tuy nhiên, câu h i óng c ng có tác d ng giúp nhà t v n thu c nh ng thông tin nhanh và c th , giúp thân ch t p trung vào ch c a cu c nói chuy n ho c k t thúc nh ng cu c nói chuy n dài dòng t n m n. * Các câu h i c s d ng m t cách có hi u qu s giúp nhà tham v n/t v n i úng h ng c a cu c nói chuy n. N u thân ch phát hi n ra r ng mình ang ti t l quá nhi u i u và nhà tham v n c m nh n c s b t an c a thân ch , lúc này nhà tham v n nên s d ng câu h i óng giúp thân ch gi m t c và bình t nh tr l i. T ng t , các câu h i m có th KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 83
- giúp thân ch c i m và ti t l các v n m t cách c th và sâu s c h n. Vi c s d ng các câu h i m t cách khôn khéo và có d ng ý có th h tr t o nên m t cu c tham v n áp ng các nhu c u và c mu n c a thân ch . * Nh ng l u ý khi s d ng câu h i — Không h i m t cách t i t p: Khi nhà t v n/tham v n a ra quá nhi u câu h i s y thân ch vào th t v và b l n l n khi tr l i. B n thân nhà t v n ph i nghe m t lúc quá nhi u thông tin v nhi u v n . — Nên tránh các câu h i có ch c n ng nh l i kh ng nh vì câu h i này ã g n v i quan i m c a chính nhà tham v n/t v n. Và nh v y là ã có tính áp t thân ch . Ví d : Cháu không ngh là h c hành siêng n ng h n s giúp ích cho cháu r t nhi u hay sao? — Không nên s d ng quá nhi u câu h i “T i sao?” vì i u ó c ng d làm cho thân ch c m th y mình b tra h i, b d n ép và không tho i mái. b. K n ng khuy n khích và di n t l i — Khuy n khích là a ra nh ng ph n h i ng n b ng ng tác nh g t u hay các kích thích b ng l i nh nhàng. Nh ng kích thích b ng l i th ng là nh ng câu ng n, th m chí ch là m t t nh ng có tác d ng khuy n khích thân ch ti p t c trình bày thêm. Thông i p t nh ng l i kích thích này là Tôi luôn c nh b n, nghe b n nói. B n hãy nói ti p i!. Nh ng l i kích thích th ng c dùng là m...; th à; ch c ch n r i; tôi hi u; ; tôi ang l ng nghe ây; sau ó?... — Di n t l i là nh c l i ý chính và suy ngh c a thân ch b ng vi c s d ng chính nh ng t ng c a thân ch . Ví d thân ch nói: Cháu c m th y r t lo s vì cháu v a b u i h c. Nhà t v n/tham v n di n t l i Lo s vì b u i h c?. Bà m tr phàn nàn: Tôi không th b o ban c cháu m t tí nào n a. Cháu làm nh ng gì cháu mu n và ch ng nghe l i ai c . Nhà tham v n/t v n có th di n t l i là: Ch c m th y không b o ban c con trai mình. Cháu làm khá nhi u vi c theo ý cháu. Khuy n khích và di n t l i th hi n s l ng nghe c a nhà tham v n/t v n kích thích thân ch trình bày sâu, chi ti t s vi c. Di n t l i c ng có tác d ng ki m tra nh n th c c a nhà tham v n/t v n v v n thân ch v a trình bày. 84 | MODULE THPT 8
- L u ý, khi di n t l i, nhà tham v n có th nh c l i nh ng t quan tr ng, nh ng câu ho c s d ng nh ng t ng ngh a khác di n t ý ngh a l i nói c a thân ch . Tuy nhiên, nhà tham v n không nên nh c l i nguyên xi nh ng t , câu mà thân ch ã nói tránh s nhàm chán, c m giác không c th u c m th m chí khó ch u thân ch vì b nh i l i th ng xuyên. c. K n ng ph n ánh c m xúc K n ng ph n ánh c m xúc là k n ng nh c l i n i dung tình c m c ph n ánh trong ngôn t c a thân ch hay trong nét m t c ch c a h . — Ph n ánh c m xúc t ng t nh di n t l i nh ng t p trung vào n i dung tình c m. Ph n ánh c m xúc có tác d ng giúp thân ch xác nh c m xúc c a chính h khi nó c ph n ánh b i ng i khác và là cách có hi u qu nh t th hi n s thông c m, s quan tâm c a nhà tham v n/t v n i v i thân ch . Ph n ánh c m xúc là m t trong nh ng k n ng quan tr ng vì nó giúp thân ch i di n v i nh ng c m xúc ch không tránh né nó. Khi i m t v i c m xúc, thân ch s có d p tr i qua m t cách y nh ng c m xúc c a mình và c m th y d ch u h n do ã gi i to c nh ng c m xúc y. Khi c m xúc c gi i to , thân ch s có th suy ngh rõ ràng h n, có th xem xét nh ng kh n ng l a ch n lành m nh và h ng v t ng lai. — ph n ánh c m xúc, tr c tiên nhà tham v n/t v n ph i xác nh rõ c m xúc hi n ang t n t i thân ch mà mình mu n ph n ánh là gì. Trong th c t , nhi u khi r t khó phân bi t âu là c m xúc th c và âu là suy ngh c a thân ch mà không ph i là c m xúc c a h . Có th xác nh c m xúc thân ch b ng các cách th c sau: + D a vào các thông i p c a c th : t th ng i, nét m t, i u b c a tay chân... + D a vào âm s c và âm i u c a l i nói: m c nh n m nh v m t âm thanh c a các t , s nói l p, c tình nói nh hay ng p ng ng... + D a vào nh ng t ho c c m t ch c m xúc: nh ng t hay c m miêu t nh ng c m xúc con ng i nh h nh phúc, vui, bu n, c ng th ng, m t m i, gi n d , cô n... — Sau ó nhà tham v n/t v n s d ng các c u trúc câu nh : Anh/ch có v ang c m th y...; Tôi nh n th y r ng anh/ch ...; D ng nh anh/ch ang... và thêm vào c m xúc mà thân ch v a bày t . Tuy nhiên, nhà KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 85
- tham v n c n chú ý không nên s d ng l p l i nguyên si các t ch c m xúc mà thân ch ã dùng mà nên dùng các t cùng ngh a ph n ánh c m xúc. Các nhà tham v n/t v n nên c g ng ph n ánh c ng c a các c m xúc thân ch . Nhà t v n c ng có th s d ng k t h p ph n ánh c m xúc v i di n t l i làm sáng t h n v n . N u nhà t v n/tham v n c m th y không ch c ch n là ã ph n ánh úng nh ng c m xúc c a thân ch có th ki m tra l i b ng cách h i: i u ó có sát th c không?; ó có ph i là cách mà anh/ch /cháu c m nh n không?. Nh ng câu h i ki u nh v y s mang l i cho thân ch c h i ph n ánh, b sung thêm ho c ính chính l i cách di n t c m xúc c a nhà tham v n/t v n. Ví d 1: (H c sinh): Khi b cháu ánh m cháu, cháu ã r t s hãi và có nh ng c n ác m ng. Ph n h i có th là: • Cháu ã th y s khi b cháu ánh m cháu. • Cháu th ng c m th y s hãi và có nh ng c n ác m ng. Ví d 2: (Ông b ): Ch ng còn hi v ng gì th ng con tôi. Nó r t l i và không ch u làm b t c vi c gì tôi giao. Th t là n n khi c nhìn nó lãng phí cu c i nh th này. Ph n h i có th là: • Có v nh anh r t th t v ng v i con trai mình lúc này. • D ng nh anh r t lo l ng cho con trai mình. Có ph i là anh lo l ng v t ng lai c a cháu? — Khi ph n ánh c m xúc, hãy chú ý n nh ng b c “thông i p kép” và nh ng c m xúc ph c t p. + Nh ng thông i p kép: T th c a m t ng i có th th hi n m t c m xúc trong khi ngôn t c a h l i nói v i u khác. Ví d : M t a tr có th nói nó c m th y bình th ng khi b m b nhau nh ng nét m t nó l i r t au kh . 86 | MODULE THPT 8
- + Nh ng c m xúc ph c t p: Tình c m có m t c i m ó là tính pha tr n, do ó m i ng i th ng tr i nghi m nh ng tình c m b i r i hay ph c t p. Ví d 1: M t a tr b b m ng c ãi th ng oán h n nh ng v n yêu quý b m . Nó c m th y b gi ng xé. Ví d 2: M t cô bé tu i thi u niên r t s , r t khó ch u khi có ng i khác gi i ý nh ng ng th i cô bé c ng th y vui s ng. Cô bé c m th y b i r i, lo l ng vì hình nh mình không ngoan. Khi nghe thân ch nói v nh ng c m xúc ph c t p này, nhà tham v n/t v n c n giúp h có th nói v nh ng c m xúc th m kín và phân lo i nh ng c m xúc h n n. ó chính là m t ph n quan tr ng c a ti n trình giúp . d. K n ng tóm l c Tóm l c là vi c cô ng và s p x p nh ng ý chính v nh ng gì thân ch ã k v i nhà tham v n/t v n. K n ng này liên quan n vi c l ng nghe thân ch trong m t kho ng th i gian (t ba phút n m t bu i nói chuy n ho c h n n a), nh n m nh các m i quan h trong s các v n ch ch t và nh c l i m t cách chính xác v i thân ch . K n ng tóm l c g n gi ng k n ng di n t l i nh ng bao quát nhi u h n nh ng gì thân ch trình bày. K n ng tóm l c r t có ích cho vi c t p trung vào n i dung c a cu c nói chuy n và nó có th là b c m chuy n sang th o lu n v v n ho c m i quan tâm khác. Ví d : Cháu ã nói r ng cháu c m th y bu n vì ph i ngh h c làm vi c nh ng cháu s r ng n u cháu thôi bán báo thì gia ình cháu s gi n d . Cháu c ng nói r ng cháu r t lo cho s c kho c a m cháu và cháu không mu n m cháu ph i bu n. Th còn bây gi thì cháu ngh gì? e. K n ng di n t m t cách quy t oán Di n t m t cách quy t oán r t quan tr ng trong tham v n, t v n, h ng d n vì nó th hi n s t tin n i nhà tham v n nh ng c ng ng th i th hi n c s tôn tr ng c a nhà tham v n v i ng i c tr giúp, chính i u này, s duy trì c m i quan h tích c c gi a nhà tham v n và thân ch , t o i u ki n quá trình tr giúp thành công. Khi th c hi n k n ng này, nhà tham v n th ng s d ng thông i p “tôi” thay vì KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 87
- thông i p “b n” (Tôi ngh r ng thay i can thi p là ý hay); nói “và” thay vì nói “nh ng” (S c ng r n c a anh/ch là th c s c n thi t khi ó và n l c c a anh/ch ki m soát c nhóm ã c c i thi n.) Nhà tham v n th ng s d ng k n ng này khi: — Di n t c m xúc c a chính b n thân mình. (Tôi mu n nói v i anh/ch r ng tôi ã s th nào v cách anh/ch ng x v i h c sinh có v n c a anh/ch . Ch ng trình và ph ng pháp mà anh/ch ang áp d ng có th khuy n khích s gia t ng các v n r c r i t nh ng tr này và c các tr khác n a) — Nói i u mà nhà tham v n mu n nó x y ra. (Chúng ta ã ng ý r ng anh/ch s tách b n h c sinh có v n ó ra và s ít khi phân công chúng vào cùng m t nhóm. i u này s giúp gi m thi u s l n r c r i. Tôi tin r ng anh/ch nên s d ng cách can thi p ó. Anh/ch ngh sao?) — Di n t n i b n tâm cho thân ch . (Qu th t, d y nh ng h c sinh nh c a anh là m t trong nh ng công vi c khó kh n nh t trong tr ng này. M i ng i s ch ng x p hàng nh n l p c a anh. Công vi c m t m i và khi n ta n n lòng. Tôi r t ph c s kiên trì c a anh khi quá nhi u h c sinh c a anh cùng có m t kho ng th i gian t i t .) Hoạt động 2: Thực hành các kĩ năng giao tiếp trong tham vấn, tư vấn, hướng dẫn cho học sinh trong trường trung học phổ thông. — óng vai theo nhóm ba ng i, m t ng i là thân ch , m t ng i là nhà tham v n, m t ng i quan sát. Nhà tham v n th hi n các k n ng giao ti p không l i. Tình hu ng: Thuý là m t h c sinh 13 tu i. Em là con th hai trong ba a con c a gia ình: Ch gái c a Thuý, Lam m i 15 tu i, H i em trai c a em m i 15 tháng tu i. Cha em, 44 tu i, ã phát b nh th n kinh g n m t n m tr c ây. Tri u ch ng c a b em ngày càng t i t . u tiên ông tr nên l n l n, i lang thang kh i làng và không nh n th c c mình ang làm gì. Ba tháng sau, cha ph i vào i u tr t i m t b nh vi n tâm th n trung ng. Ch Lam ã ph i b h c i r a bát thuê Hà N i. M r t mu n ti p t c cho Thuý i h c nh ng không có ti n. 88 | MODULE THPT 8
- — óng vai theo nhóm ba ng i, m t ng i là thân ch , m t ng i là nhà tham v n, m t ng i quan sát Nhà tham v n th hi n k n ng t câu h i cho các tình hu ng sau: + Thân ch /cô gái 13 tu i: Cháu ghét ch gái c a cháu! Ch y làm m i chuy n quá hoàn h o và d ng nh ch ng bao gi m c l i. M i ng i mu n cháu gi ng ch y, nh ng cháu không mu n th . + Thân ch /h c sinh nam 12 tu i: Cháu không ch u ng n i b m cháu n a, su t ngày b m cháu b t h c, cháu có ph i là m t cái máy âu. Nhà tham v n th hi n k n ng ph n ánh c m xúc cho các tình hu ng sau: + Thân ch /C u bé 15 tu i: Cháu v a nghe tin a b n thân nh t c a cháu b nhi m HIV, cháu th y nh t tr i s p . + Thân ch /cô bé 13 tu i: Cháu không bi t cô có th giúp c gì cho cháu. Cháu v a chuy n t i tr ng này, cháu không th k t b n c, cháu luôn nh n nh ng ng i b n c . IV. ĐÁNH GIÁ — Yêu c u h c viên ch ra c các k n ng giao ti p áp d ng trong tham v n, t v n, h ng d n, nh ng i u l u ý khi s d ng các k n ng này. — Th hi n c các k n ng giao ti p khi tham v n, t v n, h ng d n qua vi c x lí các bài t p tình hu ng. Nội dung 2 QUÁ TRÌNH THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ CÁC KĨ NĂNG CHUYÊN BIỆT TRONG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG I. GIỚI THIỆU Các k n ng giao ti p là vô cùng c n thi t trong tham v n, t v n, h ng d n, tuy nhiên ho t ng này t c hi u qu nh m t ho t ng có tính chuyên nghi p thì các nhà tham v n còn c n ph i có nh ng k n ng chuyên bi t. ây là nh ng k n ng g n v i nh ng giai o n c th c a quá trình tham v n, t v n, h ng d n giúp các nhà tham v n có th tác nghi p m t cách hi u qu . KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 89
- II. MỤC TIÊU H c xong n i dung này, h c viên c n t c các m c tiêu sau: — N m c các giai o n c a quá trình tham v n, t v n, h ng d n các k n ng t ng ng trong các giai o n này. — Bi t v n d ng các k n ng tham v n, t v n, h ng d n th c hi n các giai o n c a quá trình tham v n, t v n, h ng d n trong quá trình tr giúp thân ch /khách hàng. III. CÁC HOẠT ĐỘNG Hoạt động 1: Tìm hiểu quá trình tham vấn, tư vấn, hướng dẫn cho học sinh trung học phổ thông D a vào hi u bi t và kinh nghi m trong th c ti n c a mình, b n hãy vi t ra suy ngh c a mình tr l i các câu h i sau: Câu h i 1: Ho t ng tham v n cho h c sinh di n ra theo các giai o n nào? Nh ng i m c n l u ý trong m i giai o n là gì? * Các giai o n tham v n: * Nh ng i m c n l u ý trong m i giai o n: 90 | MODULE THPT 8
- Câu h i 2: Ho t ng t v n cho h c sinh di n ra theo các giai o n nào? Nh ng i m c n l u ý trong m i giai o n là gì? * Các giai o n t v n: * Nh ng i m c n l u ý trong m i giai o n: KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 91
- Câu h i 3: Ho t ng h ng d n cho h c sinh di n ra theo các giai o n nào? Nh ng i m c n l u ý trong m i giai o n là gì? * Các giai o n h ng d n: * Nh ng i m c n l u ý trong m i giai o n: B n hãy i chi u nh ng n i dung v a vi t v i nh ng thông tin d i ây và t hoàn thi n n i dung ã vi t. THÔNG TIN PHẢN HỒI 1. Quá trình tham vấn Các cu c tham v n c di n ra theo m t quá trình v i nh ng b c k ti p nhau. Vi c xác nh rõ các b c trong tham v n s giúp các nhà tham v n t hi u qu t i u vì m i giai o n c a quá trình tham v n có nh ng m c tiêu riêng c a chúng. ó là nh ng m c tiêu c th mà khi hoàn thành nó, nhà tham v n và thân ch s t c m c tiêu c a toàn b quá trình. 92 | MODULE THPT 8
- Có nhi u mô hình tham v n khác nhau. Mô hình c s d ng trong tài li u này là mô hình ba giai o n, c d a trên ý t ng c a Nguy n Th Sinh. a. Giai o n 1: Thi t l p quan h M c ích c a giai o n này là t o m i quan h tin t ng, xác nh s b v n , xây d ng m c tiêu, k ho ch tham v n, h p ng. Có th nói tìm n d ch v tham v n là l a ch n sau cùng c a thân ch , sau khi ã t n d ng nh ng ngu n tr giúp khác t gia ình, b n bè nên nhi u thân ch h t s c hoang mang, n o, có ng i kì v ng quá nhi u, có ng i không dám t nhi u hi v ng vào d ch v tham v n. Nhà tham v n l i ch a hi u rõ hoàn c nh và kh n ng c a thân ch . Vì v y, hai bên c n i n c s tho thu n v tính ch t c tr ng c a d ch v tham v n, nh ng i u ki n c áp d ng cho hai phía, các th t c thao tác và nh ng v n n y sinh xung quanh quá trình tham v n. T t c nh ng cái ó s c th hi n trong h p ng tham v n. B n h p ng c u trúc thi t k là m t s hi u bi t t hai phía, giúp gi i thích rõ, c th v quan h tham v n viên và thân ch ; vai trò c a m i bên; h ng làm vi c; b o v quy n l i c a hai bên; nh ng yêu c u v trách nhi m c a m i bên trong quá trình tham v n. — Các m c c n có c a h p ng: a ch v n phòng, s i n tho i; gi i thi u ng n g n v m c ích c a b n h p ng; kinh nghi m và ch c n ng c a tham v n viên; hình th c v n hành và các b c thao tác trong su t quá trình tham v n; i u ki n tr thành thân ch ; trách nhi m và quy n l i c a thân ch ; l ch h n ca tham v n; th i gian c a su t quá trình tham v n (3 tháng hay 6 tháng); th t c gi i thi u tham v n viên m i hay d ch v khác n u c n thi t; giá bi u và ph ng th c thanh toán; H s thân ch và vi c qu n lí h s ; v n b o m t tin t c; th t c khi u n i n u có; ch kí c a hai bên. Y u t ch ng c a thân ch (tinh th n h p tác) là m t nhân t quy t nh trong quá trình tham v n tâm lí. M t thân ch không có thi n chí s không có k t qu kh quan trong quá trình tham v n. Nhà tham v n c n hi u r ng, không ph i thân ch nào c ng s n sàng h p tác. Nhi u thân ch trái l i r t th ng, n o và l ng l trong vi c c ng tác v i tham v n viên, th m chí có thân ch ch ng i l i (Ch ng h n nh nh ng h c sinh c giáo viên ho c cha m yêu c u KĨ NĂNG THAM VẤN, TƯ VẤN, HƯỚNG DẪN VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HỌC SINH THPT | 93
- n g p nhà tham v n). Trong tr ng h p này, nhà tham v n ph i ánh giá c tinh th n h p tác c a thân ch . M t s bi u hi n sau th hi n thân ch ch a h p tác: nói ít và có d u hi u không mu n nói chuy n, nói r i r c; n i dung c a nh ng i tho i, có v ch ng i, bài xích, thi u h p tác; ki u i tho i nhát g ng, không t p trung; thái tiêu c c i v i t v n viên... thi t l p c m i quan h v i thân ch , nhà tham v n nên nh p cu c v i thân ch , m c d u thân ch khó ch u, nóng n y, b t nhã; luôn coi ây là ph n ng t nhiên c a thân ch , nên gi thái i m t nh; bày t thái thông c m, ch p nh n s gây c thi n c m trong t ng lai; khéo léo thuy t ph c, tuy nhiên nhà tham v n ph i ch ng và bình t nh; th ng th n nêu lên s c n thi t c a tham v n viên trong i u ki n c a thân ch . C n bình t nh và thành th t. M t s i u nhà tham v n nên tránh: cho l i khuyên ngay l p t c; Lên l p hay gi ng d y; h i quá nhi u nh ng câu h i không liên quan, ngoài l ; k chuy n cá nhân, i riêng c a nhà tham v n. Nh ng thao tác c n tránh khi tham v n: ng t câu thân ch ; trông ngang, trông ng a; cho l i khuyên; ng i quá xa; d y i; h t h i, x m i; vu t uôi; li c m t, x ch mé; chê bai; nh n m t; ùa gi n khi m nhã; m ng m ; vào hùa; c n môi; x m xoi, h i quá nhi u câu t i sao; ch tr không ng t; ra l nh, c a quy n; tr l i i n tho i; ra l nh ki u ng i ban n; c n h t d a; ngh quá xa, c quá sâu ý ng i khác; dùng ti ng lóng; ngáp v t; i l c , huyên thuyên; nh m m t; ra i u mình thông minh, uyên bác; làm ra v h i h ; phân tích quá m c c n thi t; k chuy n b n thân quá nhi u; xem nh ho c g t b a chuy n thân ch . b. Giai o n 2: Th c hi n quá trình tham v n B i d ng và phát tri n m i quan h ngày càng phát tri n (chú ý — m i quan h có tính tr li u). Chính thông qua s t ng tác này mà nhà tham v n giúp thân ch thay i. C th là giúp thân ch có cách nhìn m i v i s ng c a h , l i t duy m i, cách ngh m i, c m xúc m i, t ó d n n hành vi m i lành m nh và tích c c. * Thay i cách nhìn, thi t k l i khung t duy Suy ngh và hành vi trong quá kh th ng là tiêu c c, thông qua các k thu t tr li u nhà tham v n có th khám phá nh ng v n này, giúp thân ch nhìn nh n l i v n m t cách tích c c h n, cung c p m t cách nhìn m i. 94 | MODULE THPT 8
