Tài liệu BDTX - Mô hình giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên

Nội dung tài liệu: Tài liệu BDTX - Mô hình giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên

1. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO MÔ HÌNH GIÁO DỤC LÝ TƯỞNG CÁCH MẠNG, ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH, SINH VIÊN Hà Nội, tháng 11 năm 2023
2. MỤC LỤC MỞ ĐẦU .......................................................................................... Error! Bookmark not defined. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIÁO DỤC LÍ TƯỞNG CÁCH MẠNG, ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH, SINH VIÊN ............... Error! Bookmark not defined. 1. Mục tiêu giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống ............................................ 3 2. Nội dunG giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống ............................................ 5 3. Phương thức giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống ..................................... 6 4. Phương pháp giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống .................................... 6 5. Định hướng đánh giá kết quả rèn luyện lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống của HS, SV .......................................................................................................................................... 20 6. Lực lượng giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV ................ 21 7. Điều kiện đảm bảo thực hiện giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống ..... 23 8. Mối quan hệ giữa các thành tố tronG quá trình Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống ................................................................................................................................ 24 MỘT SỐ MÔ HÌNH GIÁO DỤC LÍ TƯỞNG CÁCH MẠNG, ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH, SINH VIÊN .................................... Error! Bookmark not defined. 1. Mô hình giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên qua hoạt động dạy học các môn học và học phần .............................................................. 26 2. Mô hình Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống qua tổ chức các hoạt động giáo dục ......................................................................................................................................... 51 3. Mô hình giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống qua xây dựng môi trường văn hóa – đạo đức của nhà trường ......................................................................................... 71 PHỤ LỤC ...................................................................................................................................... 80 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..122
3. DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Viết đầy đủ Bộ GDĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo CBQL Cán bộ quản lý CM Cách mạng CNTT CônG nGhệ thônG tin CSVC Cơ sở vật chất ĐĐ Đạo đức GV Giáo viên GVCN Giáo viên chủ nhiệm HĐGD Hoạt động giáo dục HĐTN Hoạt động trải nGhiệm HS Học sinh LS Lối sống LTCM Lý tưởng cách mạng QLGD Quản lý giáo dục SV Sinh viên THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thônG
4. DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Sơ đồ 1. Mô hình khái quát quá trình giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV trong nhà trường ................................................................................... 24 Sơ đồ 2. Mô hình giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho .................. 30 HS, SV thônG qua các môn học ................................................................................ 31 Sơ đồ 3. Mô hình giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức lối sống cho HS, SV thông qua các hoạt động giáo dục ...................................................................................... 56 Sơ đồ 4. Mô hình giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức lối sống cho HS, SV thông qua xây dựng môi trường văn hóa – đạo đức nhà trường ........................................ 74
5. MỞ ĐẦU Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ nói chung, cho HS, SV nói riêng là một nhiệm vụ quan trọng, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện con người, nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, đáp ứng được đòi hỏi của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phát triển bền vững đất nước trong thời kỳ hội nhập. Theo Quyết định số 1895/QĐ-TTg ngày 21/11/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “ChươnG trình tănG cường giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và khơi dậy khát vọng cống hiến cho thanh niên, thiếu niên, nhi đồng giai đoạn 2021-2030”, nhiệm vụ giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV được thực hiện thông qua nhiều con đường: giáo dục gia đình, giáo dục nhà trường, giáo dục xã hội và tự học hỏi, rèn luyện của người học. TronG đó, với nội dung giáo dục mang tính hệ thống, với đội nGũ CBQL và GV/giảng viên được đào tạo bài bản, chuyên nghiệp, với phươnG pháp sư phạm phù hợp, nên nhà trường giữ vai trò trung tâm, kết nối Gia đình và cộng đồng, xã hội tronG việc giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV; đồng thời tranG bị nền tảng tri thức vững chắc và tạo động lực cho quá trình tự học hỏi, rèn luyện của HS, SV. CônG tác Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống trong các nhà trường bao trùm toàn bộ các hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục của nhà trường, được thể hiện trong toàn bộ đời sống học đường: qua nề nếp sinh hoạt, phonG cách Giảng dạy, học tập, thi cử, mối quan hệ giữa các thành viên của nhà trường, môi trường văn hóa và cảnh quan nhà trường, ... Mô hình giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV bao Gồm: mô hình lí thuyết và mô hình thực tiễn. Mô hình lí thuyết về giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV là một tổ hợp bao Gồm các thành tố của quá trình giáo dục và mối quan hệ tương tác Giữa chúng trong một cơ sở giáo dục, giữa cơ sở giáo dục với các bên liên quan để cùng thực hiện quá trình tổ chức, hướng dẫn, kích thích hoạt động tích cực của HS, SV; Giúp các em lĩnh hội và chuyển hóa được lí tưởng cách mạng cùng các giá trị đạo đức, lối sống xã hội thành lẽ sống, niềm tin, hoài bão, thái độ, hành vi, thói quen đạo đức và lối sống tích cực của bản thân. Mô hình lí thuyết về giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV được đề xuất phải mô tả được các thành tố tronG mô hình và mối quan hệ giữa các thành tố, cũnG như làm rõ cách thức vận hành mô hình để thực hiện thành công mục tiêu giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho các em. Mô hình lí thuyết về giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, 1
6. SV bao Gồm một số mô hình Giáo dục cụ thể, manG tính đặc thù theo từng phương thức giáo dục như: mô hình giáo dục thông qua hoạt động dạy học các môn học, mô hình giáo dục thông qua tổ chức các hoạt động giáo dục và mô hình giáo dục thông qua xây dựng môi trường văn hóa-đạo đức nhà trường. Mô hình thực tiễn về giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV là hình mẫu thực tế về những cơ sở giáo dục cụ thể, điển hình đã thực hiện thành công mục tiêu giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống bằng những phương thức riêng biệt, độc đáo, phù hợp với đặc điểm, trình độ của đối tượng giáo dục; với đặc thù của loại hình nhà trường và điều kiện thực tiễn của vùng miền, địa phương. Các mô hình thực tiễn về giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV có thể đã có sẵn trong thực tiễn giáo dục, được phát hiện và đúc kết kinh nghiệm; hoặc có thể được xây dựng, dựa trên các mô hình lí thuyết, trên cơ sở phát triển những kinh nghiệm đã có và sự vận dụng linh hoạt, sánG tạo của đội nGũ CBQL, GV/giảng viên, cán bộ, nhân viên của nhà trường. Với monG muốn hỗ trợ các nhà QLGD, các GV/giảng viên tronG việc trao đổi, học hỏi, phân tích và rút ra những bài học kinh nghiệm quý về công tác giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV, nhóm tác Giả kỳ vọng nhận được ý kiến đóng góp của các nhà QLGD, các GV/giảng viên để tiếp tục xây dựng, hoàn thiện, nhân rộng mô hình và triển khai hiệu quả, Góp phần hiện thực hoá các nhiệm vụ, Giải pháp được xác định trong Chương trình 1895/QĐ-TTg, góp phần nâng cao hiệu quả chất lượng giáo dục toàn diện tronG các cơ sở giáo dục và đào tạo. 2
7. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIÁO DỤC LÍ TƯỞNG CÁCH MẠNG, ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH, SINH VIÊN 1. Mục tiêu giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống 1.1. Mục tiêu chung - Tăng cường, tạo chuyển biến tích cực, toàn diện trong hoạt động giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV; góp phần xây dựng thế hệ trẻ kiên định lý tưởng cách mạng, có bản lĩnh chính trị vững vàng; tuân thủ pháp luật; có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và xã hội, có kỹ năng sống, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và phát triển hài hoà các mối quan hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú, nhờ đó có được cuộc sống có lí tưởng, có ý nghĩa, đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại. - Khơi dậy trong HS, SV tinh thần thi đua học tập, rèn luyện; ước mơ, hoài bão, ý chí, khát vọng vươn lên lập thân, lập nghiệp; đóng góp cho sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và hội nhập quốc tế. 1.2. Mục tiêu cụ thể 1.2.1. Mục tiêu giáo dục lí tưởng cách mạng đạo đức, lối sống cho học sinh phổ thông: • Về nănG lực: - HS nhận biết những biểu hiện của lí tưởng cách mạng, đạo đức. lối sống trong môi trường nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi các em. - Nhận thức được ý nghĩa, sự cần thiết của việc rèn luyện lí tưởng cách mạng, đạo đức. lối sống và cách thức rèn luyện. - Tích cực rèn luyện và thực hiện được những hành vi, việc làm, cách ứng xử phù hợp với pháp luật và các quy định chung của cộng đồng, với các chuẩn mực đạo đức xã hội và lối sống tích cực, lành mạnh. - Hình thành lối sống có lý tưởng, có ước mơ và hoài bão; có ý chí, khát vọng vươn lên lập thân, lập nghiệp. - Đồng tình, ủng hộ những ý kiến, thái độ, hành vi, việc làm, cách ứng xử phù hợp với chính sách, pháp luật của nhà nước, với các chuẩn mực đạo đức xã hội và lối sống tích cực, lành mạnh; Phản đối những hành vi, việc làm, cách ứng xử sai trái, không phù hợp. • Về phẩm chất 3
8. - Yêu quê hươnG, đất nước; Tự hào về những truyền thống tốt đẹp của dân tộc. - Có suy nGhĩ tích cực, biết lắng nghe, học hỏi, tự xây dựng cho mình một nền tảng vững chắc về nhân cách để có thể vươn lên trong cuộc sống. - Có trách nhiệm vớí bản thân, Gia đình, cộng đồnG; Tự trọng và tôn trọng người khác; Tôn trọng sự đa dạng, khác biệt về văn hóa; Biết cách hợp tác, xây dựng và duy trì tình đoàn kết; biết quan tâm, chia sẻ với mọi nGười xunG quanh, 1.2.2. Mục tiêu giáo dục đạo đức, lối sống cho sinh viên: • Về nănG lực: - SV nhận biết những biểu hiện của lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống tronG môi trường nhà trường, gia đình, xã hội. - Nhận thức được ý nghĩa, sự cần thiết của việc thanh niên SV rèn luyện lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống và cách thức rèn luyện. - Nhận thức được các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình rèn luyện lý tưởng cách mạng, đạo đức lối sống cho sinh viên. - Tích cực rèn luyện theo lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống; Thực hiện được những hành vi, việc làm, cách ứng xử phù hợp với chủ trươnG, đường lối của Đảng; với chính sách, pháp luật của Nhà nước; với các chuẩn mực đạo đức xã hội và lối sống tích cực, lành mạnh. - Sống có bản lĩnh chính trị; có lý tưởng, có ước mơ và hoài bão; có tình cảm đúng đắn, cao đẹp; có ý chí, khát vọng vươn lên lập thân, lập nghiệp và góp phần xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước. - Đồng tình, ủng hộ những quan điểm, thái độ, hành vi, việc làm, cách ứng xử phù hợp; Phản đối những quan điểm, thái độ, hành vi, việc làm, cách ứng xử sai trái, không phù hợp với chủ trươnG, đường lối của Đảng; với chính sách, pháp luật của Nhà nước; với các chuẩn mực đạo đức xã hội và lối sống tích cực, lành mạnh. - Tham gia tuyên truyền, vận động bạn bè và mọi nGười xunG quanh cùng thực hiện những hành vi, việc làm, cách ứng xử phù hợp với chủ trươnG, đường lối của Đảng; với chính sách, pháp luật của Nhà nước; với các chuẩn mực đạo đức xã hội và lối sống tích cực, lành mạnh. • Về phẩm chất - Yêu quê hươnG, đất nước; Tự hào về nhữnG truyền thốnG tốt đẹp của dân tộc; Có khát vọnG cốnG hiến cho cộnG đồnG, đất nước. - Tin tưởnG vào sự lãnh đạo của ĐảnG và Nhà nước. - Có sự học hỏi, tự xây dựng cho mình một nền tảng vững chắc về nhân cách để có thể vươn lên trong cuộc sống; 4
9. - Có trách nhiệm vớí bản thân, gia đình, cộng đồng; Tự trọng và tôn trọng người khác; Tôn trọng sự đa dạng, khác biệt về văn hóa; Biết cách hợp tác, xây dựng và duy trì tình đoàn kết; biết quan tâm, chia sẻ với mọi nGười xunG quanh, 2. Nội dung giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống Nội dunG Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV bao Gồm: - Giáo dục lí tưởng cách mạng: + Yêu quê hương, đất nước, tự tôn dân tộc. + Kiên định với lí tưởng độc lập dân tộc Gắn liền với chủ nghĩa xã hội; phấn đấu thực hiện mục tiêu xây dựng dân giầu, nước mạnh, xã hội cônG bằng, dân chủ, văn minh. + Học tập, rèn luyện để phát triển bản thân, phát triển gia đình, góp phần thực hiện thành công sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thực hiện công cuộc đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế. - Giáo dục đạo đức: + Giáo dục các phẩm chất chủ yếu được quy định trong Chương trình Giáo dục phổ thônG 2018 bao Gồm: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trunG thực, trách nhiệm. + Đồng thời giáo dục các giá trị toàn cầu như: khoan dung, hòa bình, hợp tác, kiên trì, kỉ luật, tự trọng, tự tin, nănG động, sáng tạo, tôn trọng sự khác biệt, thích ứng với những thay đổi tronG cuộc sống, - Giáo dục lối sống: + Sống có lí tưởng, ước mơ, hoài bão, có khát vọng cống hiến cho quê hương, đất nước. + Sống khoa học, có mục đích, có kế hoạch, nGăn nắp, Gọn gàng. + Sống kỉ luật và tuân thủ pháp luật. + Sống lành mạnh, an toàn, giao tiếp, ứng xử có văn hóa tronG môi trường gia đình, nhà trường, xã hội; đặc biệt là giao tiếp có văn hóa và ứng xử an toàn trong môi trường mạng xã hội: khi đăng tải hình ảnh, thông tin; khi nhận xét, bình luận, chia sẻ thônG tin; khi kết bạn, làm quen; khi phát triển quan hệ tình bạn, tình yêu; khi mua bán, góp vốn làm kinh tế; trên mạng xã hội. + Sống nhân ái, trách nhiệm, quan tâm, chia sẻ, hợp tác với bạn bè, nGười thân, đồng nghiệp và mọi nGười xung quanh. + Sống chủ động, sáng tạo, thích ứng được với những thay đổi tronG cuộc sống và chuyển đổi nGhề khi cần thiết. 5
10. Tất cả các nội dunG trên đều cần giáo dục cho HS, SV tất cả các bậc học, các cấp học, lớp học nhưng với những mức độ khác nhau, biểu hiện khác nhau, phù hợp với đặc điểm, trình độ nhận thức và nhu cầu giáo dục của HS, SV; phù hợp với yêu cầu giáo dục cụ thể của từng nhà trường, địa phương, vùng miền. 3. Phương thức giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống TronG nhà trường, việc giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV được thực hiện thông qua nhiều phương thức khác nhau, đó là: ◾ Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống qua hoạt động dạy học các môn học/chuyên đề/học phần. ◾ Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống qua tổ chức các hoạt động giáo dục (bao Gồm cả hoạt động trải nGhiệm, hướng nghiệp; hoạt động ngoại khóa, hoạt động Đoàn, Đội, hoạt động của Hội Liên hiệp HS- SV, hoạt động câu lạc bộ HS/SV, ). ◾ Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống qua xây dựng môi trường văn hóa – đạo đức của nhà trường (môi trường vật chất và môi trường tinh thần). Mỗi phươnG thức giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống trên có mục tiêu, nội dunG, phươnG pháp giáo dục đặc thù; có cách thức vận hành, lực lượng giáo dục tham gia và các điều kiện thực hiện manG đặc trưng riênG. Do vậy, các phươnG thức giáo dục này tạo thành những mô hình giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống riêng, cụ thể. 4. Phương pháp giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống TronG tài liệu này, phương pháp giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống được quan niệm là cách thức, là con đường hoạt động phối hợp, thống nhất Giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong những điều kiện giáo dục nhất định, nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho người học. 4.1. Định hướng chung: Phương pháp giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV cần được thực hiện theo những định hướng sau: ◾ Tổ chức hoạt động: Quá trình Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV phải là quá trình tổ chức cho HS, SV tham gia các hoạt động để thônG qua đó, với sự hướnG dẫn, hỗ trợ của nhà giáo dục, các em có thể tự khám phá và lĩnh hội lí tưởng cách mạng và các giá trị đạo đức, lối sống xã hội. HS, SV sẽ hứng thú, thônG hiểu, tin tưởng và mong muốn thực hiện những gì các em đã lĩnh hội được 6
11. thônG qua hoạt động chủ động, nỗ lực của chính mình. ◾ Trải nghiệm: Thực tiễn đã chứng minh rằng, sự hình thành, phát triển các giá trị cá nhân phải Gắn liền với những trải nGhiệm của con người tronG các hoạt động và các mối quan hệ của họ. Đối với HS, SV, trải nGhiệm thực tiễn và rèn luyện bằng hành động thực tiễn là con đường quan trọng để các em lĩnh hội và chiếm lĩnh các giá trị xã hội nói chunG, lí tưởng cách mạng và các giá trị đạo đức, lối sống xã hội nói riênG. ◾ Tương tác: TronG quá trình Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV, cần tổ chức cho các em tươnG tác với thầy cô, bạn bè và những người có liên quan. ThônG qua tươnG tác, HS, SV được bày tỏ, chia sẻ, khẳng định hoặc được bổ sung, phát triển, làm sâu sắc thêm nhận thức về lí tưởng cách mạng, về các giá trị đạo đức, lối sống xã hội; Từ đó, hành vi giao tiếp, ứng xử của HS, SV cũng được điều chỉnh, hoàn thiện, phù hợp hơn. ◾ Giải quyết vấn đề: TronG quá trình Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV cần tạo cơ hội cho các em vận dụng những kiến thức, kĩ năng, giá trị đã được giáo dục để giải quyết những vấn đề, tình huống thực tiễn (hoặc những tình huống giả định Gần gũi với thực tiễn) có liên quan một cách đúnG đắn, phù hợp. 4.2. Một số phương pháp cụ thể: ◾ Phương pháp nghiên cứu trường hợp TronG Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV, có thể tổ chức cho các em nghiên cứu các câu chuyện thực tiễn (hoặc được xây dựng dựa trên những câu chuyện có thật xẩy ra trong thực tiễn), tronG đó có thể hiện các thái độ, hành vi, cách ứng xử phù hợp hoặc chưa phù hợp với lí tưởng cách mạng và các giá trị đạo đức, lối sống xã hội; ThônG qua việc nghiên cứu các trường hợp, nội dunG, ý nghĩa của lí tưởng cách mạng và các giá trị đạo đức, lối sống xã hội sẽ được phân tích, làm sánG tỏ; đồng thời HS, SV sẽ được bày tỏ, thể hiện thái độ đồng tình với những thái độ, hành vi, cách ứng xử phù hợp với lí tưởng cách mạng, với các Giá trị đạo đức, lối sống xã hội và phản đối những thái độ, hành vi, cách ứng xử sai trái, không phù hợp. Các bước thực hiện phương pháp nghiên cứu trường hợp có thể là: - HS đọc (hoặc xem, hoặc nghe) về nội dunG trường hợp. - Suy nghĩ về nó (có thể viết một vài suy nGhĩ trước khi thảo luận điều đó với bạn bè, thầy cô). - Thảo luận về trường hợp theo các câu hỏi hướng dẫn, Gợi ý của nhà giáo dục. - Nhà Giáo dục tổng kết các ý kiến của HS và kết luận, định hướng cho HS. 7
12. Lưu ý: - Phương pháp nghiên cứu trường hợp có thể được thực hiện trên văn bản viết hoặc trên video hay một bănG ghi âm. - Mỗi trường hợp đưa ra cần kèm theo những câu hỏi để Gợi ý cho nGười học phân tích. Ví dụ: Để giáo dục HS lớp 4 về tôn trọng sự khác biệt của bạn bè, người khác, có thể tổ chức cho HS phân tích trường hợp sau: Trường hợp: Các bạn nam trong lớp 4A rất say mê đá bónG, nhưnG riênG bạn Chiến thì lại thích đọc sách. Chiến có thể say mê ngồi đọc sách bất cứ lúc nào và rất thích kể về những sách đã đọc cho các bạn nghe. Nhiều bạn nam trong lớp thường chế diễu Chiến và Gọi Chiến là “mọt sách”. Câu hỏi: - Bạn Chiến có điểm Gì khác với các bạn nam tronG lớp 4A? - Em có đồng tình với thái độ, việc làm của các bạn HS nam trong lớp đối với bạn Chiến không? Vì sao? - Nếu em là một HS của lớp 4A, em sẽ làm Gì? !" Phương pháp thảo luận TronG quá trình Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV, nên tăng cường tổ chức cho HS, SV thảo luận để: - Phân tích, làm sáng tỏ nội dunG, ý nGhĩa của lí tưởng cách mạng và các giá trị đạo đức, lối sống xã hội; - Phân tích, nhận xét, đánh giá các ý kiến, quan điểm, thái độ, hành vi, cách ứng xử, các hiện tượng trong thực tiễn là phù hợp hay chưa phù hợp với lí tưởng sống, lẽ sống và các giá trị đạo đức, lối sống xã hội; - Phân tích, tìm ra những cách thức, giải pháp, phươnG án để giải quyết các vấn đề tronG thực tiễn phù hợp với các giá trị đạo đức, lối sống xã hội, ... Các bước thực hiện phương pháp thảo luận: - Nhà Giáo dục giới thiệu chủ đề thảo luận - Chia nhóm, Giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm, quy định thời Gian, sản phẩm cần đạt và phân cônG vị trí làm việc cho các nhóm. - Các nhóm làm việc, giải quyết nhiệm vụ được giao. 8
13. - Đại diện từng nhóm trình bày kết quả thảo luận của nhóm. Các nhóm khác quan sát, lắng nghe, chất vấn, bình luận và bổ sung ý kiến. - Nhà Giáo dục tổng kết các ý kiến và kết luận định hướng. Lưu ý: - Chỉ nên sử dụng phương pháp thảo luận nhóm để giải quyết những nhiệm vụ học tập phức tạp, đòi hỏi sự tham Gia ý tưởng, công sức của nhiều thành viên. Nói cách khác, với những nhiệm vụ đơn giản mà cá nhân HS có thể tự giải quyết được thì khônG nên tổ chức thảo luận nhóm. - Có nhiều cách chia nhóm. Quy mô nhóm có thể lớn hoặc nhỏ, tuỳ theo nhiệm vụ. Tuy nhiên, nhóm thường từ 2 - 8 HS là phù hợp. Không nên chia nhóm quá đông để tránh tình trạng một số HS ỷ lại, khônG tham gia hoạt động. - Cần quy định rõ thời gian thảo luận nhóm, thời gian trình bày kết quả thảo luận cho các nhóm. - Các thành viên tronG nhóm phải nắm vững nhiệm vụ của nhóm và của bản thân. Mỗi cá nhân đều được phân công trách nhiệm thực hiện một phần của công việc và tích cực làm việc để đóng góp vào kết quả chung; Tránh tình trạng chỉ nhóm trưởng và thư kí làm việc. - Cần tạo cơ hội cho HS có thể tham Gia vào các nhóm khác nhau với các bạn khác nhau để các em có thể tươnG tác, học hỏi lẫn nhau. - Các thành viên tronG nhóm phải nGồi đối diện nhau khi trao đổi, chia sẻ, thảo luận. - Các thành viên phải lắng nghe ý kiến của bạn trong nhóm và mạnh dạn chia sẻ suy nghĩ, ý tưởng của bản thân - Mỗi nGười đều tuân theo sự điều khiển của nhóm trưởng. - Nhiệm vụ thảo luận phải phù hợp với chủ đề bài học, với khả năng của HS, phù hợp với thời lượng và CSVC, trang thiết bị hiện có. - Nhiệm vụ của mỗi nhóm có thể giống hoặc khác nhau. - Cách trình bày kết quả hoạt động nhóm có thể theo nhiều hình thức (bằng lời, bằng tranh vẽ, bằng tiểu phẩm, bằng văn bản viết trên Giấy, ...; có thể do một nGười thay mặt nhóm trình bày hoặc có thể do nhiều người trình bày, mỗi nGười một đoạn nối tiếp nhau). - Nhà Giáo dục cần theo dõi nhóm hoạt động, khuyến khích và hỗ trợ khi cần thiết. - HS cần được tự đánh giá kết quả hoạt động của nhóm mình và tham Gia đánh giá kết quả hoạt động của nhóm khác. - Mỗi nhóm nên có một nhóm trưởng để điều khiển và một thư kí để ghi biên bản thảo luận nhóm. HS cần được luân phiên nhau làm “nhóm trưởng”, “ thư kí” cũng 9
14. như luân phiên đại diện cho nhóm để trình bày kết quả thảo luận. Ví dụ: Để giáo dục lòng nhân ái cho HS tiểu học, có thể tổ chức cho HS thảo luận câu chuyện sau: Miếng băng gạc cho trái tim – Mẹ, mẹ đang làm gì thế? Cô bé Su chỉ mới 6 tuổi hỏi mẹ. – Mẹ đang nấu món thịt hầm cho cô Xuân hànG xóm. – Vì sao ạ? – Su thắc mắc hỏi. – Vì cô Xuân đanG rất buồn con ạ. Con Gái cô ấy vừa qua đời và trái tim cô ấy đang tan nát. Chúng ta sẽ chăm sóc cô ấy một thời Gian. – Mẹ Su dịu dàng trả lời. – Tại sao lại thế hả mẹ? – Su vẫn chưa hiểu. – Thế này nhé con yêu, khi một nGười rất buồn, họ sẽ không thể làm tốt nGay cả những việc rất nhỏ như nấu bữa tối hay làm một số việc vặt khác. Vì chúng ta cùng sống trong một tòa chunG cư và cô Xuân là hànG xóm của gia đình mình, chúng ta cần phải giúp đỡ cô ấy. Cô Xuân sẽ không bao giờ còn có thể nói chuyện, ôm hôn con gái cô ấy hoặc làm bất cứ điều gì như mẹ con mình có thể làm cùnG nhau. Con là một cô bé thônG minh, có thể con sẽ nghĩ ra cách nào đó để giúp đỡ cô ấy. Su suy nghĩ rất nhiêm túc về những điều mẹ nói và cố Gắng tìm cách giúp cô Xuân đỡ đau buồn. Vài phút sau, Su đã ở trước căn hộ của cô Xuân, rụt rè bấm chuônG. Mất một lúc lâu cô Xuân mới ra mở cửa: – Chào Su, cháu cần gì? Su cảm thấy giọng cô Xuân rất nhỏ, khuôn mặt cô trônG rất buồn rầu, như thể cô vừa khóc vì mắt cô hãy còn đỏ mọng nước. 10
15. – Mẹ cháu nói con gái của cô vừa qua đời và cô đanG rất buồn vì tim cô bị thươnG. Su e dè xoè tay ra. Trong lòng bàn tay của cô bé là một chiếc băng Gạc cá nhân: – Cái này để băng cho trái tim cô ạ! Như để chắc chắn, Su nói thêm: – Cháu đã dùnG vài lần và nó rất tốt ạ. Cô Xuân xúc động, quỳ xuống ôm chặt Su, nGhẹn ngào qua làn nước mắt: – Cám ơn, cháu yêu quý, nó sẽ giúp cô rất nhiều đấy! Theo Cửa sổ tâm hồn Câu hỏi thảo luận: - Mẹ bé Su và bé Su đã làm gì khi cô Xuân đang rất buồn và trái tim của cô ấy đang bị tổn thương? - Những hành động đó đã giúp gì cho cô Xuân? - Qua câu truyện trên, em rút ra được điều gì về cách đối xử với những người đang có chuyện đau buồn hoặc gặp khó khăn, hoạn nạn trong cuộc sống? ◾ Phương pháp tranh biện Tranh biện là phương pháp tổ chức tranh luận giữa hai nhóm đối lập (ủng hộ và phản đối) về quan điểm, ý kiến, hiện tượng cụ thể thuộc một chủ đề nhất định; tronG đó mỗi nhóm phải đưa ra những lí lẽ, lập luận, minh chứng để bảo vệ quan điểm của nhóm mình, đồng thời phản bác quan điểm của nhóm bạn. Để giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV, có thể tổ chức cho HS, SV tranh biện, đưa ra những lí lẽ, lập luận, minh chứng cụ thể để ủng hộ hoặc phản đối các ý kiến, quan điểm, hiện tượng có liên quan đến lí tưởng sống, đạo đức, lối sống của thanh thiếu niên, đến các vấn đề về tình bạn, tình yêu, tình dục, hôn nhân và gia đình; về giao tiếp, ứng xử có văn hóa và an toàn trên mạng xã hội; về phòng chống bạo lực học đường và các tệ nạn xã hội; về yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp của người lao động trong xã hội hiện đại; về lạm dụng game; Lưu ý: 11
16. - Những quan điểm liên quan đến lí tưởng sống, đạo đức, lối sống đưa ra cho HS, SV tranh biện có thể dương tính hoặc âm tính. - Những quan điểm đưa ra cho HS, SV tranh biện phải Gần gũi, là vấn đề mà Giới trẻ đang quan tâm, có nhiều ý kiến trái chiều; đồng thời phải phù hợp với trình độ nhận thức của HS. - Kết thúc cuộc tranh biện, nhà giáo dục cần nhận xét về kĩ năng phản biện, năng lực tư duy phê phán của HS, SV và cần có sự định hướng đúng đắn cho HS, SV về lí tưởng sống, đạo đức, lối sống. Ví dụ: - Để giáo dục cho HS lớp 11 nhận thức đúng đắn về lựa chọn hướng đi phù hợp với bản thân sau khi tốt nGhiệp phổ thônG, có thể tổ chức cho các em tranh biện về quan điểm (âm tính) sau: ”Đại học là con đường duy nhất để vào đời”. - Hay để giáo dục cho HS, SV về cách giao tiếp, ứng xử an toàn và có văn hóa trên mạng xã hội, có thể tổ chức cho các em tranh biện về quan điểm (âm tính) sau: ”Mạng xã hội là nơi thuận tiện nhất để kết giao bạn bè”. - Hoặc để giáo dục cho HS lớp 10 về phẩm chất kiên trì, chăm chỉ, có thể tổ chức cho các em tranh biện về câu tục ngữ Việt Nam (dươnG tính) sau: ”Có cônG mài sắt, có ngày nên kim”. ◾ Phương pháp xử lí tình huống TronG quá trình Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV, có thể tổ chức cho các em nghiên cứu xem xét, phân tích những vấn đề, tình huống cụ thể thường Gặp trong đời sống hằng ngày có liên quan đến lí tưởng sống, các giá trị đạo đức, lối sống xã hội và lựa chọn phương án giải quyết, xử lí vấn đề, tình huống đó một cách phù hợp với các giá trị xã hội. Các bước thực hiện phương pháp xử lí tình huống: - Xác định, nhận diện vấn đề/tình huống: Tình huống xảy ra với ai? Xảy ra như thế nào? Ở đâu?... - Thu thập thông tin có liên quan đến vấn đề/tình huống đặt ra; - Liệt kê các phương án/cách giải quyết có thể có; - Phân tích, đánh giá kết quả mỗi phương án/cách giải quyết (Tích cực? Hạn chế? Cảm xúc của bản thân, của những người liên quan sẽ như thế nào khi bản thân thực hiện theo phương án/cách giải quyết? Giá trị mà phươnG án/cách Giải quyết đó manG lại?) ; - So sánh kết quả các phương án/cách giải quyết ; - Lựa chọn cách giải quyết phù hợp, tối ưu nhất; 12
17. Lưu ý: - Các vấn đề/ tình huống đưa ra để HS, SV xử lí, Giải quyết cần thoả mãn các yêu cầu sau: + Phù hợp với chủ đề giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống. + Vấn đề/ tình huống phải Gần gũi với cuộc sống thực của HS và phù hợp với trình độ nhận thức của HS, SV + Vấn đề/ tình huống phải chứa đựng những mâu thuẫn cần giải quyết, Gợi ra cho HS, SV nhiều hướng suy nghĩ, nhiều cách giải quyết. + Vấn đề/ tình huống có thể diễn tả bằng văn bản viết hoặc tranh ảnh, video và cần có độ dài vừa phải. - Tổ chức cho HS, SV giải quyết, xử lí vấn đề/ tình huống cần chú ý: + Tuỳ theo mục đích của hoạt động, có thể giao nhiệm vụ cho các nhóm HS, SV cùng xử lí, giải quyết một vấn đề/ tình huống hoặc có thể giao cho mỗi nhóm xử lí, giải quyết một vấn đề/ tình huống khác nhau. + HS, SV cần xác định rõ vấn đề trước khi đi vào xử lí, giải quyết vấn đề. + Cần sử dụng kĩ thuật động não để HS, SV liệt kê các cách Giải quyết có thể xảy ra, càng nhiều càng tốt. + Phương án/cách giải quyết tối ưu đối với mỗi HS, SV có thể giống hoặc khác nhau, tùy vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của mỗi nGười. Ví dụ: - Để giáo dục cho HS kĩ năng thích ứng với những thay đổi tronG cuộc sống, có thể tổ chức cho HS thảo luận, đề xuất cách ứng xử phù hợp tronG tình huống sau: Tình huống: Do cônG việc làm ăn của bố mẹ nên gia đình Phong phải chuyển đến sống ở một địa phương khác. Phải xa rời nGôi trường cũ và những người thầy, người bạn đã từng Gắn bó suốt mấy năm học, Phong thấy rất buồn và lo lắng ... Theo em, Phong nên làm gì để có thể nhanh chóng thích ứng được với môi trường học tập mới? - Hay để giáo dục cho HS, SV cách giao tiếp, ứng xử có văn hóa ở nơi công cộng, có thể tổ chức cho các em thảo luận, đề xuất cách ứng xử phù hợp trong tình huống sau: Tình huống: Ngày nGhỉ cuối tuần, Tâm và mấy bạn nữ ở cùng kí túc xá rủ nhau đi xem Lễ hội hoa của Thành phố. Nhìn những bồn hoa, cổng hoa, cầu hoa, biển chữ hoa ... được 13
18. tranG trí rất đẹp, đủ mầu sắc rực rỡ, các bạn rất thích thú. Các bạn Tâm hồn nhiên trèo vào giữa các bồn hoa và hái mấy bông hoa cài lên tóc để chụp ảnh khoe lên fb... Nếu là Tâm, em sẽ làm gì? Vì sao? ◾ Phương pháp sắm vai TronG Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV, nhà giáo dục có thể sử dụng phương pháp sắm vai. Đây là phươnG pháp tổ chức cho HS, SV thực hành, “làm thử” một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định. Phương pháp sắm vai giúp HS, SV suy nghĩ sâu sắc hơn về lí tưởng sống, về các giá trị đạo đức, lối sống xã hội bằng cách tập trung vào cách giải quyết một tình huống, sự việc cụ thể có liên quan mà các em vừa thực hiện hoặc quan sát được. Các bước thực hiện phương pháp sắm vai: - Nhà Giáo dục nêu chủ đề, chia nhóm và Giao tình huống, yêu cầu sắm vai cho từng nhóm; tronG đó có quy định rõ thời Gian chuẩn bị, thời Gian đónG vai của các nhóm. - Các nhóm thảo luận, xây dựng kịch bản, phân vai và luyện tập chuẩn bị. - Các nhóm lần lượt lên sắm vai trước lớp. - Thảo luận lớp, phân tích, làm sánG tỏ cách ứng xử nào là phù hợp với các Giá trị xã hội? Cách ứng xử nào chưa phù hợp? Chưa phù hợp ở chỗ nào? Cảm xúc của HS, SV khi ứng xử hoặc tiếp nhận cách ứng xử phù hợp hoặc chưa phù hợp?... - Nhà Giáo dục kết luận, định hướng cho HS, SV về cách ứng xử tích cực, phù hợp tronG tình huống đã cho. Lưu ý: - Tình huống đóng vai phải phù hợp với chủ đề giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống; phù hợp với lứa tuổi, trình độ HS, SV và điều kiện thực tế của lớp học. - Tình huống không nên quá dài và phức tạp, vượt quá thời gian cho phép. - Tình huống cần để mở để HS, SV tự tìm cách Giải quyết, cách ứng xử phù hợp; không cho trước “ kịch bản”, lời thoại. - Tình huống phải có nhiều phương án, nhiều cách giải quyết khác nhau. - Mỗi tình huống có thể phân công một hoặc nhiều nhóm cùng đóng vai - Phải dành thời Gian phù hợp cho HS, SV thảo luận xây dựng kịch bản và chuẩn bị sắm vai. - Cần quy định rõ thời gian thảo luận và sắm vai của các nhóm. 14
19. - TronG khi HS, SV thảo luận và chuẩn bị sắm vai, nhà giáo dục nên đi đến từng nhóm lắng nghe và Gợi ý, giúp đỡ các em khi cần thiết. - Các vai diễn nên để HS, SV xung phong hoặc tự phân công nhau đảm nhận. - Nên khích lệ, động viên những HS, SV nhút nhát, chưa tự tin cùng tham gia. - Nên có hoá tranG và đạo cụ đơn giản để tănG tính hấp dẫn của tiểu phẩm sắm vai. Ví dụ: - Để giáo dục cho HS kĩ năng giải quyết khi có mâu thuẫn, bất hòa với bạn, có thể tổ chức cho HS sắm vai ứng xử tronG tình huống sau: Tình huống: Giờ ra chơi, khi đi qua hành lanG lớp học, Linh tình cờ nghe thấy hai bạn nữ cùng lớp đang nói xấu mình. Hãy sắm vai để thể hiện cách giải quyết phù hợp của Linh trong tình huống này. - Hay để giáo dục cho HS, SV tính thật thà, trunG thực, có thể tổ chức cho sắm vai ứng xử tronG tình huống sau: Tình huống: Tân lên xe buýt ở bến đầu để đến trường học. Vừa ngồi vào Ghế, Tân phát hiện một thẻ ngân hàng của ai đó bị rơi ở kẽ ghế. Nhìn qua tấm thẻ, Tân biết đó là loại thẻ tiêu trước, trả sau và có thể tiêu ở mọi nơi mà khônG cần bất cứ minh chứng nào là chủ sở hữu thẻ vì bố của Tân cũng đang sử dụng một chiếc thẻ giống như vậy ... Hãy sắm vai Tân để thể hiện cách giải quyết phù hợp với chiếc thẻ ngân hàng nhặt được. ◾ Phương pháp tổ chức trò chơi Tổ chức trò chơi là phương pháp tổ chức cho HS, SV tìm hiểu một vấn đề hay thể nghiệm những hành động, những thái độ, những hành vi thông qua một trò chơi nào đó. TronG Giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho HS, SV, tùy từng nội dunG Giáo dục cụ thể, tùy mục đích giáo dục (để tìm hiểu nội dunG, ý nGhĩa của lí tưởng cách mạng và các giá trị đạo đức, lối sống; hay để thực hành, rèn luyện lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, ...) mà có thể thiết kế và tổ chức cho HS, SV chơi các trò chơi khác nhau. Chẳng hạn: Để giúp HS, SV tìm hiểu nội dunG, ý nGhĩa của lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống có thể tổ chức cho các em chơi các trò chơi như: runG chuônG vànG, đoán ô 15
20. chữ, đuổi hình bắt chữ, ghép từ đã cho vào chỗ trống trong câu; ... Còn để giáo dục HS, SV rèn luyện tính đoàn kết, hợp tác, có thể tổ chức cho các em chơi các trò chơi như kéo co, thi tiếp sức, tiếp sức vượt chướng ngại vật, ”cờ ca rô người” ... Các bước thực hiện phương pháp tổ chức trò chơi: - Nhà Giáo dục phổ biến tên trò chơi, cách chơi và luật chơi cho HS, SV - Chơi thử ( nếu cần thiết) - HS, SV tiến hành chơi - Đánh Giá kết quả chơi - Thảo luận, chia sẻ về cảm nhận về trò chơi, về ý nghĩa giáo dục của trò chơi. Lưu ý: - Trò chơi phải phải phù hợp với chủ đề giáo dục lí tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống; với văn hóa vùnG miền, địa phương; với đặc điểm và trình độ của HS, SV; với quỹ thời gian; với hoàn cảnh, điều kiện thực tế của lớp học. - Trò chơi phải dễ tổ chức và thực hiện, đồng thời phải khônG Gây nGuy hiểm cho HS, SV. - HS, SV phải nắm được cách chơi, luật chơi và phải tôn trọng luật chơi. - Phải quy định rõ thời gian, địa điểm chơi. - Phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, SV; tạo điều kiện cho các em tham gia tổ chức, điều khiển tất cả các khâu: từ chuẩn bị, tiến hành trò chơi và đánh giá sau khi chơi. - Trò chơi phải được luân phiên, thay đổi một cách hợp lí để không gây nhàm chán cho người chơi. Ví dụ: Để giúp HS, SV nhận thức được ý nghĩa của việc lắng nghe tích cực và biết các yêu cầu truyền tin và nhận tin khi giao tiếp, có thể tổ chức cho HS chơi trò chơi “Truyền tin”. Cách chơi như sau: Chia nGười chơi thành hai đội, có số người bằng nhau, mỗi đội từ 8- 10 người, đứng thành hai hànG dọc. Quản trò đưa hai mẩu tin cho hai người đứng đầu tiên của mỗi đội xem tronG 5” sau đó thu lại. Hai nGười này sau khi nhận tin phải truyền lại tin cho nGười đứng liền sau của đội mình bằng cách ghé vào tai họ nói nhỏ. Cứ như vậy, nGười thứ hai của mỗi đội lại phải truyền tin cho người thứ ba, người thứ ba lại truyền tin cho người thứ tư, ... cho đến khi người cuối cùnG tronG đội nhận được tin và nói to tin mình đã nhận được. 16